Onbetrouwbaarheid: een beetje journalist kan er geen genoeg van krijgen

Jaap de Jong mocht gisteren in het Leidse Academiegebouw zijn oratie uitspreken als hoogleraar journalistiek. Tegelijkertijd werden twee jubilea gevierd rond journalistiek studeren in Leiden: tien jaar minor en vijf jaar master. Alle reden voor een klein symposium rondom de belangwekkende thema’s betrouwbaarheid en objectiviteit. Daarvoor had de universiteit vier mensen als spreker uitgenodigd: 3 academici – Michaël Opgenhaffen, Marcel Broersma en Peter Burger – en mijzelf als praktijkmens.

De interessantste gedachte van de dag kwam wat mij betreft van Broersma, die aantoonde dat overtuigingskracht van de journalistiek veel minder in de inhoud van het gebodene zit, dan in de vorm en de stijl waarin die inhoud is gegoten. We zijn zo gewend aan de vorm waarin de feiten tot ons komen (de manier waarop het 8 uur journaal wordt voorgelezen, de opbouw van een nieuwsbericht in de krant), dat we elk feit dat op die manier wordt gebracht, direct voor waar aannemen. Het is maar dat u het weet.

Broersma kwam ook met een provocerend schema, waarin hij een aanzet gaf tot de verdeling van de vaderlandse nieuwsbrengers op de assen objectief-subjectief en narratief-discursief. Als ik goed heb opgelet was dit ongeveer het resultaat:

Inderdaad, er ontbreken nog een paar titels of namen. En ik denk dat de door Broersma gekozen posities hier en daar ook tot discussie zullen leiden. Hoe dan ook is het goed voor heel wat invulavondjes in het lokale  journalistencafé.

Michaël Opgenhaffen kwam vervolgens met de constatering dat we eigenlijk gezegend zijn met onbetrouwbaar online nieuws. Waar zovelen vanuit traditioneel perspectief klagen over volstrekte onbetrouwbaarheid van zo’n beetje alles wat online verschijnt, legde de Vlaamse onderzoeker de nadruk op de voordelen van authentieke – maar ongeverifieerde – bronnen. De toegevoegde waarde van onbetrouwbaarheid, zoals hij het noemde.

Terecht.

Ik mocht daar vervolgens nog een schepje bovenop doen.

Moeilijk was dat niet. Want hoe duidelijk is inmiddels dat de zweem van objectiviteit, feitenkennis en betrouwbaarheid die journalisten decennia rondom zich wensten te creëren, een illusie was? Het internet heeft er korte metten mee gemaakt.

Subjectiviteit, onbenul en onbetrouwbaarheid is de basis. En dat is een zegen.

Wie onbetrouwbaarheid als standaard kan accepteren, is namelijk veel beter in staat daar wat aan te doen, dan degene die in de aloude illusies blijft volharden. Noodzakelijke basis daarbij is wel de acceptatie dat wij als professionals slechts de vaardigheden bezitten, maar zeker niet de feitenkennis die nodig is om ultieme betrouwbaarheid te garanderen. Dat laatste is geen schande, het is simpelweg ondoenlijk. Wat wel een schande is, is dat we die feitenkennis zo lang hebben gepretendeerd.

Get it first and get it right, was jarenlang het devies. Opgenhaffen zou dat liever veranderd zien in Get it first and then check if it’s right. Logisch, en veel beter aansluitend bij de logica van de online wereld. Het is ongeveer hetzelfde als wat de webredactie van de New York Times bedoelde met de kreet Not Wrong For Long. We publiceren wat we weten en zorgen er gaandeweg voor dat dit beter en beter wordt. Procesjournalistiek, waarbij publiek en professional samen optrekken. Kennis bij de een en vaardigheden bij de ander.

Journalistiek is First Draft Of history dus, zoals Philip Graham het 50 jaar geleden al zei. Niet perfect, niet af, niet ultiem betrouwbaar, op zijn best een goed bedoelde poging daartoe. Maar de journalist heeft daarbij wel zijn verantwoordelijkheden. Vaststellen dat we in basis onbetrouwbaar zijn mag dus nooit leiden tot berusting, maar slechts het begin zijn van het echte werk.

Het mooie is dat de ontmaskeraar – internet dus – ook onze voornaamste reddingsboei is.

Veel meer nog dan in het verleden immers is de journalist in staat kennis en feiten te verzamelen en van daaruit te filteren. En terug te sturen naar de bron. En desnoods opnieuw te filteren. Social Media vormen daarbij het grootste cadeau dat ons de voorbije 50 jaar ten deel is gevallen.

En ja, internet is een ongekende vergaarbak, maar ook een chaotische. En social media staan vol met niet geverifieerde en voor vrijwel 100% onbetrouwbare schijnfeiten. Zie daar het dubbele plezier voor de journalistiek: ons speelveld is onbegrensd geworden en onze vaardigheden doen er toe als nooit tevoren.

Onbetrouwbaarheid, een beetje journalist kan er geen genoeg van krijgen!