Bijgaande bijdrage is de uitgeschreven tekst van de inleiding bij het debat “Het einde van de lokale media” op 18 april 2012 in Haarlem

Zware woorden in de uitnodigingen voor dit debat.

“Het einde van de lokale media” (met of zonder vraagteken?)

“Voortbestaan van het Haarlems Dagblad aan een zijden draadje”

“Er lonkt een mediawoestijn…”

“Hoe komen we aan ons plaatselijk nieuws?”

(foto Haarlems Dagblad)

De laatste vraag is natuurlijk terecht, maar voor de rest moeten we vooral niet doen alsof we hier in een crematorium zitten. Er mag het nodige mis zijn met de uitgeversconcerns zoals we ze de laatste halve eeuw hebben zien groeien en krimpen, maar laten we dat vooral los zien van de kracht van de lokale nieuwsvoorziening.

Hoe gek dat ook moge klinken, ik ben daar ongelooflijk optimistisch over. De basis voor dat optimisme is het sterke geloof in de kracht van onze democratische samenleving. Een mens heeft een natuurlijke behoefte om te informeren en geïnformeerd te worden; om te duiden, om te roddelen, om de hoed en de rand te weten te komen – of te vertellen. En zo lang die behoefte niet onnatuurlijk onderdrukt wordt door – bijvoorbeeld – een dictator die dat allemaal niet ziet zitten, zal deze ergens een uitweg willen vinden. Hetgeen de journalistieke markt tot een altijd aanwezige maakt.

Laten we even het vergrootglas leggen op die “natuurlijke behoefte om te informeren en geïnformeerd te worden”.

Tot voor kort ging dat aan de ene kant langs de weg van de persoonlijke communicatie (in gezinnen, kroegen verenigingen) en aan de andere kant via massamedia als kranten, radio en tv. Deze konden het zich dankzij sterke verdienmodellen permitteren grote (en decennia lang verder uitdijende) journalistieke organisaties in stand te houden. Bovendien zijn ze gaandeweg gewend geraakt aan de “luxe” van de absolute scheiding tussen de redactionele inhoud en de commerciële exploitatie daarvan.

“Luxe” is hier niet uitdagend of cynisch bedoeld. Natuurlijk is het van het allergrootste belang dat de redactionele invulling plaats kan vinden zonder inmenging van commerciële krachten. Maar luxe is het wel dankzij de enorme rendementen die uitgeversconcerns in het laatste kwart van de vorige eeuw konden vergaren. Er waren dagen dat de advertentieafdeling gewoon dicht moest omdat de krant overvol was. Het geld klotste tegen de plinten omhoog, we wisten van gekkigheid niet meer welke bijlages en katernen we moesten bedenken om wéér nieuwe advertentieruimte te creëren (ik ga hier nu even niet in op de vraag wat dat zegt over de vermenging van redactie en commercie in die tijd).

Het klotsen is inmiddels tot bedaren gekomen. Sterker nog, de sector probeert uit alle macht het dopje te vinden dat moet voorkomen dat het water uit de gootsteen helemaal wegloopt. Vergeefs, helemaal vergeefs.

De enorme discrepantie van deze tijd is dat wat ooit ten onrechte voelde als luxe, nu normaal wordt gevonden, maar in werkelijkheid zelfmoord is. Nieuwe tijden in een harnas van vroeger, dat gaat gegarandeerd niet werken. Aan beide kanten van het mediaspectrum (de commerciële exploitatie en de journalistieke praktijk) heeft internet de wereld namelijk fundamenteel op zijn kop gezet. Massamedia zijn persoonlijke interactieplekken geworden; persoonlijke gesprekken zijn voor de wereld te volgen. En daarmee staan alle zo bekende geldstromen op de helling.

Maar willen we dat wel beseffen?

Willen de grote uitgeversconcerns wel weten dat hun gouden eieren aan het rotten zijn?

Willen advertentieverkopers wel weten dat de citroenen die ze in de aanbieding hebben door steeds meer klanten als knollen worden gezien?

Willen redacteuren wel weten dat ze dat kostbare en jarenlang gekoesterde kennismonopolie al lang kwijt zijn – laat staan dat ze het effectief nooit echt gehad hebben?

Willen we met z’n allen wel weten dat we in een land leven met 17 miljoen (potentiële) uitgevers en dat wij op zijn best onze specifieke expertise kunnen blijven inzetten om de kennis van anderen in goede banen te leiden?

Daarom: laat dat water lekker uit de gootsteen wegstromen, houd op met kijken naar de “boosdoeners” in ons afbrokkelende werkmodel, laat los wat decennialang vaststond en neem de verantwoordelijkheid in eigen handen. Als merk, als editie, als groep, maar ook als persoon.

Wat betekent dat op lokaal niveau? Wat betekent dat voor de 150.000 Haarlemmers? Wat betekent dat voor de media in deze prachtige stad?

Wie verder wil kijken dan de grenzen van de bestaande platforms kan daar – ik val in herhaling – niet anders dan optimistisch over zijn. Natuurlijk, niets is zeker en wie nu garanties wil hebben over het voortbestaan van Haarlem105, het Haarlems Weekblad of het Haarlems Dagblad in de huidige vorm, komt van een koude kermis thuis. Althans, als dat voortbestaan wordt gekoppeld aan de huidige vorm. Want dat is een zekerheidje: die gaat ‘m niet worden.

Alleen wie in staat is zijn professionele krachten te herijken en te koppelen aan die machtige nieuwe wereld, houdt ook straks het hoofd fier boven water.

Twee voorwaarden: herwonnen ondernemerschap (niet vechten tegen een leeglopende gootsteen, maar bouwen aan een nieuwe exploitatielogica) en tweerichtingsjournalistiek (stop onmiddellijk met zenden en begin met het activeren van de kennis die buiten de muren van de klassieke mediabolwerken aanwezig is). En dit alles in het volle besef dat je een specifieke, zelf gekozen betrokken community nodig hebt om dit alles te laten werken. Hoe specifieker de niche, des te kansrijker het eindproduct. Mits er natuurlijk sprake is van een kritische massa die voldoende krachtig is. (een nieuwsproduct dat alles voor iedereen brengt is te algemeen, maar een site over kinderkorfbal voor Multatuliliefhebbers op de Bakenessegracht gaat het ook niet worden)

Terug naar Haarlem. Het is – op basis van deze constateringen – NU tijd om de geweldige communitykracht van alle grote en kleine Haarlemse media optimaal te gaan inzetten. Wie wil overleven, wie wil doorgroeien, heeft geen andere keus. Lang levende merken als Haarlem105, het Haarlems Weekblad maar vooral het Haarlems Dagblad, hebben daar de grootste kans. Zij hebben namelijk al een sterke community achter zich, puur en alleen vanwege hun prestaties tot nu toe. Dat geeft ze een enorme voorsprong op elke nieuwkomer, maar – het is een open deur – het is ook geen garantie op blijvend succes.

Van alle genoemde merken heeft het Haarlems Dagblad de beste papieren. Niet alleen heeft die krant een ongekend sterke journalistieke organisatie, maar tevens kan het bogen op een community die zoveel vertrouwen in het merk HD heeft dat ze elk jaar weer bereid is per lid bijna 300 euro aan contributie te betalen. We noemen ze abonnees, maar het zijn mensen die zich niet alleen lid voelen van de HD-club, maar zich zelfs mede-eigenaar wanen. De waarde van zo’n community kan nauwelijks worden overschat. Dit zijn mensen die individueel of als (deel)groep staan te popelen om bij te dragen. Wat de krant dus als de wiedeweerga zal moeten doen is het exact in kaart brengen van de ins en outs van al die pakweg 35.000 lidmaatschap betalende Haarlemmers. Wat is hun expertise, waar hebben ze verstand van, wat zijn hun interesses, waar kunnen ze over meepraten?

Want reken maar dat ze blij worden van een appèl op hun expertise. Iedere Haarlemmer (en zeker wie toch al een sterke band met de krant heeft) voelt zich gevleid als het Haarlems Dagblad een beroep op hem doet. De waarde die dit vertegenwoordigt kan, mits deze gekoppeld wordt aan de professionele vaardigheden van de journalisten en verkopers van de krant, een enorme impuls geven aan de vervanging van de bestaande exploitatiemodellen. Niemand kan dat zo goed als het Haarlems Dagblad, niemand heeft er de voorwaarden voor. Alle concurrenten, inclusief die van mijzelf, kunnen op dat vlak slechts een beetje krabbelen in de marge. Tenzij het Haarlems Dagblad de geboden kansen laat liggen natuurlijk, maar laten we daar maar even niet van uitgaan.

Mijn huis is net grondig verbouwd dus ik mag de vergelijking met het volkslied van een land een stukje verder naar het oosten maken: “Nog is Polen niet verloren…” Nog is de journalistiek niet verloren, nog zijn de traditionele mediaconcerns niet verloren. Maar we moeten wel snel zijn. Nu is de tijd om de slag naar de community te maken. Vol ondernemerslust, vol strijdlust, vol kansen. Het einde van de lokale media? No way.

Haarlem staat in de startblokken voor een nieuwe ronde.

Wie het stuk “Aggregatie, omdat het moet” van Bart Brouwers op Dodebomen.nl en de daarop gegeven reacties leest, kan bijna niet tot een andere conclusie komen dan dat aggregatie “the only right thing to do” is. Iedereen – de consument, de aggregator, de geaggregeerde en de samenleving als geheel – wordt er beter van. Dat lijkt te mooi om waar te zijn. En dat is het ook. Want zowel in het stuk van Bart Brouwers als in de meeste reacties wordt voorbijgegaan aan des poedels kern: aggregeren is gebruik maken van het werk van een ander zonder dat die ander daar toestemming voor heeft gegeven en zonder dat hem daar een vergoeding voor wordt geboden.

Diefstal, zou Kees Spaan zeggen. Maar niet alleen de oud-voorzitter van de vereniging van dagbladuitgevers doet dat. Het zijn bijvoorbeeld ook onze journalisten (redacteuren van de lokale nieuwsmedia van Koninklijke BDU Uitgevers), die mij geregeld vragen of er niet wat gedaan kan worden tegen het ongevraagd overnemen van hun stukken.

Koninklijke BDU Uitgevers en andere bij de NNP (organisatie van uitgevers van lokale nieuwsmedia) aangesloten uitgevers doen hun uiterste best om goede lokale en regionale nieuwsvoorziening te verzorgen. Over het algemeen is de exploitatie van dergelijke merken marginaal. Je moet slim ondernemen om er een paar centen aan over te houden. Als lokaal/regionaal werkend journalist zit je qua salaris niet in de eredivisie. Maar waar de uitgeefconcerns de afgelopen jaren de lokale en regionale verslaggeving in hun dag- en huis -aan-huisbladen hebben ontmanteld, zijn de kleinere uitgevers en hun redacteuren er voor blijven gaan. En dan is het enorm frustrerend, dat hun werk – waar ze veel moeite voor moeten doen en waar ze niet veel aan overhouden – wordt gebruikt/misbruikt door bij voorbeeld een onderdeel van een groot uitgeefconcern. Ik doel uiteraard op Dichtbij.nl van TMG.

Juridisch gezien lijkt de kwestie mij overigens niet bijzonder gecompliceerd. Het werk van journalisten is auteursrechtelijk beschermd. De rechten berusten ofwel bij de journalist ofwel bij de uitgever, bij wie de journalist in loondienst werkt. Wie auteursrechtelijk beschermd werk zonder toestemming van de rechthebbende gebruikt, pleegt inbreuk op diens auteursrecht. Dat is onrechtmatig en dat maakt de inbreukpleger schadeplichtig.

Eind 2011 was Adri de Bruijn, uitgever van Weespernieuws.nl, het meer dan zat dat de editie Weesp van Dichtbij.nl dagelijks voor 80% tot 100% werd gevuld met berichten van zijn site en dus met werk van zijn journalisten. De advocaat van De Bruijn sommeerde Dichtbij.nl om daar mee op te houden. Dichtbij.nl reageerde met te zeggen niets fout te doen onder verwijzing naar het citaatrecht en de persexceptie uit de Auteurswet. Maar toen Weespernieuws.nl daar geen genoegen mee nam en een kort geding aankondigde, trok Dichtbij.nl de melk op. Men zegde toe niet langer te zullen verwijzen naar publicaties van Weespernieuws.nl. Uiteraard voegde de advocaat van Dichtbij.nl daar aan toe dat dat op geen enkele manier moest worden uitgelegd als een erkenning van enig inbreukmakend of anderszins onrechtmatig handelen.

Het is jammer dat de rechter zich niet heeft uit mogen laten over deze kwestie. Ik ben er van overtuigd dat hij in deze casus het citaatrecht en de persexceptie van tafel had geveegd en onverkort zou hebben geconcludeerd tot inbreuk op het auteursrecht van De Bruijn en zijn redacteuren. Stond dat in ieder geval (voorlopig) vast.

Natuurlijk kent de werkelijkheid meer dimensies dan alleen de juridische. Het internet hangt van links en aggregaties aan elkaar. Maar dan nog meen ik dat je als Nederlandse uitgever wel zeer fatsoenlijke argumenten moet hebben om het werk van je collega’s en concurrenten te kopiëren zonder hun toestemming en zonder hen daar een vergoeding voor te geven.

Bart Brouwers voert één argument aan. Aggregatie leidt tot meer traffic naar de site waarvan het nieuws gekopieerd wordt. En daar wordt de exploitant van die site dus beter van. Los van het meer principiële punt dat de betreffende uitgever zelf zou mogen uitmaken wat goed voor hem is en wat niet, kan de vraag gesteld worden of het argument wel valide is. Uit de statieken van Adri de Bruijn bleek in ieder geval niet dat Dichtbij.nl bezoekers naar zijn site bracht. Kennelijk had men genoeg aan het door Dichtbij.nl (gedeeltelijk) gekopieerde bericht en ging men vervolgens niet (meer) door naar Weespernieuws.nl. Tot het tegendeel mij wordt bewezen, houd ik het er op dat deze rechtvaardigingsgrond voor aggregeren tamelijk zwak is.

Een verdienmodel dat voor een belangrijk deel steunt op het zonder toestemming en zonder betaling gebruik maken van het werk van anderen, bereikt c.q. overschrijdt de grenzen van het oirbare. Zonder het werk van redacteuren van lokale kranten / nieuwssites had Dichtbij.nl niet van de grond kunnen komen. (Zonder een forse subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Pers overigens ook niet, maar dit terzijde.) Het “hergebruiken van content van andere media en deze, anders verpakt, aan een nieuw publiek aanbieden”, zoals Bart Brouwers aggregeren omschrijft, betekende in de praktijk dat zeer veel van de berichten op de sites van Dichtbij.nl werden gekopieerd. Adri de Bruijn en andere NNP-leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat zij ongevraagd en onbetaald gebruikt zijn om een initiatief van een zeer grote broer in het zadel te helpen. Dat heeft hen niets anders gebracht dan een nieuwe concurrent. Daar hebben zij niet de minste behoefte aan.

Aggregeren heeft niet louter positieve kanten. Aggregeren gaat ten koste van redacteuren en uitgevers van lokale media.

Mijn bedrijf aggregeert. Dat maakt mijn medewerkers tot dieven. En mij tot de opperdief. Althans, in de ogen van Kees Spaan en een buslading aan Kees Spaan-achtigen.

Wat is dat eigenlijk, diefstal? We pakken het woordenboek er even bij.

“Het wegnemen van enig goed dat aan een ander toebehoort, met het oogmerk om het zich permanent wederrechtelijk toe te eigenen.”

En aggregatie, volgens hetzelfde woordenboek:

“Het op één plaats verzamelen van content van meerdere bronnen”

Natuurlijk, zoveel woordenboeken, zoveel definities. Maar ik ben in geen enkele toelichting bij het woord “aggregatie” de term “diefstal” tegengekomen. Toch wordt een debat (het vindt komende week plaats aan de Hogeschool Utrecht) over dit onderwerp aangekondigd met de veelzeggende titel “Diefstal van de journalistiek“. En het is niet de eerste keer. De lijn-Spaan heeft school gemaakt. Wie openlijk toegeeft een deel van zijn mediamix te baseren op aggregatie, dient er rekening mee te houden door zijn journalistieke collega’s als een paria te worden bekeken. En als een dief te worden behandeld.

Hoe komt dat toch?

Aggregatie in de journalistiek is het hergebruiken van content van andere media en deze, anders verpakt, aan een nieuw publiek aanbieden. Mooie voorbeelden van aggregatie zijn ipad-apps Flipboard, Zite en Pulse. Heel anders zijn Google News en Drimble, sites die voor 100% bestaan uit “gevonden” materiaal. Google News verzamelt in elk land het belangrijkste nieuws en biedt dat aan in een (personaliseerbaar) overzicht. Een click volstaat om naar de bron te gaan. Wie bij Drimble op een link klikt, verlaat nooit de site maar ziet – na twee clicks – een iframe met daarop de oorspronkelijke bron. Daarnaast zijn er de platforms die aggregatie ondersteunend gebruiken; niet als hoofdbestanddeel, maar wel duidelijk aanwezig. Bij veel traditionele media kom je dat tegen (“…., aldus de Volkskrant vanmorgen“), maar ook nieuwssites als Dichtbij werken op die manier.

Een belangrijk principieel verschil tussen aggregatie en diefstal is dat bij aggregatie de eigenaar gewoon in bezit blijft van zijn eigendom. Het wordt niet fysiek gestolen, het wordt digitaal gekopieerd. En als aggregatie netjes gebeurt, wijst de aggregator ook altijd naar de vindplaats – iets wat een dief niet snel zal doen. Sterker nog, een goede aggregator spoort zelfs mensen aan om het gevondene vooral ook ook bij de maker zelf te gaan bekijken. Helemaal in de lijn met de internetmores van linken en sharen.

Zo vaak mogelijk geaggregeerd worden

Om die redenen is het voor iedere nieuwssite van belang om zo vaak mogelijk geaggregeerd te worden. Mits de bron de credits krijgt en de terugverwijzing goed is natuurlijk. Precies daarom hebben redacteuren van dichtbij in hun resultaatafspraken staan dat ze zo vaak als mogelijk moeten worden overgenomen door anderen. “Linkbuilding” noemen we het. Hoe meer linkjes naar jouw artikel, des te beter je het doet. Het levert namelijk bezoek op, en behoorlijk veel ook. Momenteel krijgt dichtbij grofweg de helft van het verkeer dankzij links bij derden. De rest is vrij evenredig verdeeld tussen direct verkeer en zoekmachines.

Maar linkbuilding levert niet alleen direct bereik op, het zorgt ook nog eens voor een betere positie bij Google. Hoe meer (relevante) sites naar jou verwijzen, des te betrouwbaarder Google jou vindt – en hoe hoger je op de rankings komt.

Er is, kortom, nogal een belang bij het geaggregeerd worden. Vandaar ook dat de redacteuren van dichtbij elkaar elke keer met trots laten weten als ze weer een linkje gescoord hebben. Aan het einde van elke maand bekijken we de oogst en koppelen die aan onderlinge adviezen: wat zijn de tips en tricks om op sites van derden terecht te komen. De formule is trouwens niet ingewikkeld:

goede content + goed socialmedia netwerk => linkjes => bezoek => bereik

Tegenstanders van aggregatie verwerpen vooral het parasitaire gedrag van de aggregator. Ze vinden het moreel onjuist dat geprofiteerd wordt van het (kostbare) werk van anderen. Minstens zo erg vinden ze dat deze partij er ook nog eens geld mee verdient. Het feit dat er advertenties staan rondom de geaggregeerde content is in hun ogen het bewijs van het amorele gedrag van de aggregator.

Wat levert aggregatie eigenlijk op?

Ik kan die morele verontwaardiging vanuit een filosofisch perspectief wel volgen, maar blijf het een raar argument vinden. Anders gezegd: ik hoop werkelijk dat de media die mijn content overnemen er zo veel mogelijk geld mee verdienen! Immers: hoe meer ze verdienen, des te langer zullen ze bestaan en mijn content kunnen overnemen. Wat mij alleen maar sterker maakt. Ik geef toe, mijn drang om geaggregeerd te worden is niet louter gebaseerd op gevoelens van liefdadigheid.

Maar juich vooral niet te snel. Grote bedragen gaan er namelijk niet om in dit aggregatiespel. Wie de omzet kent van een site als Drimble, kan in theorie berekenen wat er verdiend wordt aan aggregatie. Deel de totale inkomsten door het aantal geaggregeerde artikelen (of bronnen) per maand en je hebt je antwoord. Mijn inschatting is dat dat per geaggregeerde site nooit meer dan een paar cent per maand kan zijn, waarschijnlijk minder. Voor sites die slechts gedeeltelijk op aggregatie drijven, is dat al helemaal te verwaarlozen. Voor dichtbij kan ik iedere geaggregeerde verzekeren: als we per direct zouden stoppen met aggregatie, zouden we dat in onze omzet niet eens merken.

Slim aggregeren geeft ruimte voor eigenheid

Tot slot: er is nog een heel belangrijk argument vóór aggregatie. Als het verstandig wordt ingezet, kan aggregatie namelijk het kluitjesvoetbal waar de journalistiek zich nogal eens schuldig aan maakt, een halt toeroepen. Je hoeft geen journalist in Den Haag te zijn om te weten dat we vaak met z’n allen achter dezelfde kluif aanrennen. En als één van ons die kluif te pakken heeft, dat we daar dan allemaal snel onze eigen draai geven, zodat het lijkt alsof het toch onze kluif is. Dat leidt ertoe dat verschillende, soms zelfs tientallen journalisten min of meer hetzelfde verhaal aan het maken zijn. En dat ze dit dan toch nog originele content noemen. Bizar. Wie die misplaatste trots (“een verhaal over dit onderwerp is pas echt goed als onze redactie erover heeft geschreven“) overboord kan gooien, kan zich richten op onderwerpen die nu nog niet of nauwelijks gecoverd worden. Neem respectvol over wat een ander al goed doet en concentreer je zelf op een nieuw, onbegaan pad. Een redactie die slim aggregeert, creëert voor zichzelf de ruimte om veel unieker te zijn dan nu beweerd wordt.

Er is alle reden om het aggregatiedebat te ontdoen van de morele emoties die er nu omheen hangen. En het in plaats daarvan te richten op een invulling waar alle betrokkenen wijzer van worden. Het debat van aanstaande woensdag zou daar een mooie eerste aanzet toe kunnen geven.

Voor wie meer wil lezen: ik heb de afgelopen tijd wat artikelen over aggregatie geaggregeerd. Maar pas op: wie ze leest maakt zich schuldig aan heling

Als bezoeker van een nieuwssite kun je eigenlijk weinig met artikelen die tot in de kleinste details zijn uitgezocht. Ja, je kunt het ermee eens of oneens zijn. En natuurlijk kun je de auteur dankbaar zijn voor zijn inspanning. Maar daar blijft het eigenlijk wel bij. Wil je echt reacties en zinvolle aanvullingen ontlokken, dan doe je er juist beter aan om niet volledig te zijn, niet alle puntjes op de i te hebben, maar juist wat rafelrandjes over te laten.

Piet Bakker tijdens de uitzending van Fast Moving Targets

Woorden van die strekking kwamen gisteravond uit de mond van Erwin Blom, tijdens de wekelijkse uitzending van Fast Moving Targets. (hele uitzending onderaan deze blogpost) Piet Bakker ontlokte ze nadat hij zijn teleurstelling had geuit over het feit dat juist de artikelen waar hij heel veel research voor had moeten doen, nooit tot enige discussie leidden. En omgekeerd, dat een simpel plaatje van een slordig geparkeerde fiets ineens hele conversaties teweeg bracht.

Bakkers verzuchting is wel herkenbaar. Natuurlijk willen we als journalist juist respect (en discussie!) rond een doorwrocht stuk. Die foto-tussendoortjes mogen dan wel leuk zijn (anders deden we het ook niet, dûh!), maar niet het “echte werk”. We willen onthullen, opiniëren, duiden, analyseren!

Tegen die achtergrond lijkt het een vreemde les die Blom ons wil meegeven. “Wees vooral onvolledig, dan is er altijd discussie mogelijk”, zo iets. Inderdaad, onvolledigheid mag nooit het doel zijn. Journalisten moeten niet moedwillig informatie achter willen houden. Hoe beter onderbouwd een artikel is, des te groter de kans dat het publiek hem begrijpt.

En toch heeft Blom een punt. Want we weten allemaal dat die journalist nog zo veel kan uitzoeken, er is altijd wel iemand die meer weet. Een onderwerp wordt altijd beter door de bijdragen van tientallen experts, dan door die van één journalist, hoe geweldig die ook is. En dus: alles wat kan helpen om de reacties op gang te krijgen, is meegenomen.

Tegen die achtergrond is het verstandig te blijven nadenken over een vorm die discussies uitlokt. Bijvoorbeeld door in je artikel aan te geven dat er losse eindjes zijn. Door het publiek op te roepen die losse eindjes aan elkaar te knopen. Of door aan het einde van het verhaal verschillende nieuwe onderzoeksrichtingen te suggereren. En daarbij de bezoekers te prikkelen hun specifieke kennis in de strijd te gooien.

Zoals vaker is het natuurlijk niet of/of. Een streven naar volledigheid kan best samen gaan met een uitnodiging om aan te vullen, mee te praten. Wat daarbij altijd helpt is om als journalist te beseffen dat niemand alles kan weten en dat het dus onverstandig is in het journalistieke werk die indruk te wekken.

Draai het liever om. Ga uit van je kwetsbaarheid en verpak die in een roep om steun uit het publiek. Wie journalistieke kwaliteit het beste weet te combineren met de vaardigheid om het publiek te activeren, heeft een cruciale voorsprong.

In 2012 reikt Stichting KIM (Forum voor Reflectie op Journalistiek) voor het eerst de KIM-essayprijs uit. Met deze prijs wil het KIM het debat over journalistieke kwaliteit stimuleren en aankomende journalisten en mediadeskundigen aanmoedigen om een zichtbare rol te spelen in dat debat. Aan deze prijs is, behalve eer en media-aandacht, een geldbedrag van 1.000 euro verbonden. Het essay sluit aan bij het onderwerp van het KIM-debat van datzelfde jaar. In 2012 is dat ‘dilemma’s van geprofileerde journalistiek’.

Het KIM nodigt studenten journalistiek, communicatiewetenschap en gerelateerde disciplines uit om essays in te sturen die aan een deskundige jury zullen worden voorgelegd.

Omvang: 2000 woorden.

Deadline inzending: 15 mei 2012

Inzenden naar: KIM, postbus 25, 6573 ZG Beek-Ubbergen. De naam van de auteur staat niet in of boven de tekst zelf, maar is op een apart blad vermeld, evenals het adres, de studie en de naam van de eigen onderwijsinstelling /-richting.

Voor meer informatie over het onderwerp, reglement en contactgegevens raadpleeg de website van het KIM.

Kotskaart weergeven op een grotere kaart

Vervolgens kwam Max Steenberghe van het Eindhovens Dagblad met een bizarre nieuwsscoop over hele partijen (gebruikte!) luiers die her en der in Eindhoven gedumpt waren. Prachtig nieuwsonderwerp natuurlijk waar Martijn van Gessel maar al te graag verder mee aan de slag ging. Het leidde tot een aantal followups en – jawel – een mooi kaartje waarop alle bekende luierdumpplekken te zien zijn.

Luiers gedumpt in Eindhoven weergeven op een grotere kaart

Voorlopig sluitstuk van deze serie komt vandaag uit Hoofddorp en Nieuw Vennep. Hondenpoep, een bekend en veel beschreven probleem in lokale media. Maar waarom niet eens verder gaan dan een klaagverhaal van een niet-hondenbezitter of een bestuurlijk nep-oplossingenartikel? Maak het inzichtelijk, dacht Leander Mascini, en klaar was het idee voor de poepkaart van Hoofddorp (wel even zelf de kaart uitvergroten, anders zie je door de inmiddels 186 – and counting – poepplekken de straten niet meer). In een paar uur tijd al meer dan 1000 clicks, niet slecht voor een lokaal verhaaltje over een (sorry voor de taal) behoorlijk uitgekauwd onderwerp. En het mooie is dat Leander erin lijkt te slagen met enkele gerichte oproepen aan de Hoofddorpse community het aantal vindplekken in razend tempo op te voeren.

Hier uw hondenpoep weergeven op een grotere kaart

Irene Costera Meijer

Tekst uitgesproken ter gelegenheid van het KIM debat 2012: “Dilemma’s van geprofileerde journalistiek” Den Bosch, 26-1-2012. Door Irene Costera Meijer, Hoogleraar Journalistiek, Vrije Universiteit Amsterdam

(dit artikel werd eerder gepubliceerd op kimforum.nl)

Onder de kop Britse tabloids, hoogstens nog een beetje stout, publiceerde de Volkskrant op 18/1 een groot artikel over de veranderde journalistieke mores in Groot-Brittannië. De afgelopen maanden zou de teloorgang van News of the World tot een maatschappelijk verantwoorder journalistiek hebben geleid. Journalist (Patrick van IJzendoorn) signaleert een waar beschavingsoffensief bij de Britse schandaalpers. Smeuïge foto’s van koninklijke boezems en afluisterschandalen van politici, acteurs en ontvoerde kinderen maken plaats voor degelijke onthullingsjournalistiek.

De nieuwssituatie van het Verenigd Koninkrijk nadert daarmee die in Nederland. Wij hebben immers nooit een echte boulevardpers gekend. De organisatoren van deze bijeenkomst, het KIM, suggereren echter dat een toegenomen oriëntatie op journalistieke kwaliteit ook nadelen heeft. ‘Kranten en actualiteitenrubrieken zijn in menig opzicht beter geworden, maar door hun professionaliteit zijn ze ook sterk op elkaar gaan lijken.’ Oftewel, het streven naar kwaliteit is goed, maar als iedereen het doet, dan leidt het kennelijk tot eenvormigheid.

De afgelopen jaren heb ik meerdere onderzoeken geleid die dit beeld van convergerende kwaliteitsoriëntatie ondersteunen. Dat betekent niet dat alle journalisten op dezelfde manier te werk gaan of dezelfde verhalen produceren. Het betekent zelfs niet dat ze
allemaal streven naar kwaliteit. Het betekent wel dat ze zich oriënteren op dezelfde graadmeter. Als je journalisten vraagt waarin kwaliteitsjournalistiek zich onderscheidt van ‘gewone journalistiek’ krijg je – zeker als ze niet te lang nadenken, het volgende rijtje
kernwaarden:

Conventionele journalistieke kernwaarden:

doel: geïnformeerd burgerschap, kennisvermeerdering

Inhoud: belangrijke ontwikkelingen in buitenland en binnenland, politiek en economie

vormkenmerken: diepgravend, lengte, achtergrond, feitelijk, opiniërend debat, overzichtelijk, tegenstellingen goed tot uitdrukking laten komen, met distantie

nieuwsgaring: onafhankelijk, hoor- en wederhoor,

bronnen: gezaghebbende figuren uit wetenschap, politiek en bedrijfsleven, experts en woordvoerders van officiële instanties

houding van de journalist: kritisch, achterdochtig, waarheidsvinding, waakhond van de democratie, helikopterview

Hoe laat deze eensgezindheid onder journalisten en overigens ook hun afnemers, zich verklaren? Sommigen spreken van een ‘interpretatieve gemeenschap’’, anderen over een eigen paradigma of een gevestigde professionele cultuur, waar je je wel toe moet verhouden om als journalist serieus te worden genomen. En dat een programma als PowNieuws zich afzet tegen deze conventies, bevestigt alleen maar het belang ervan.

Vandaag vraag ik aandacht voor deze verstening van kwaliteit, misschien minder – en daar kom ik later op terug – in de praktijk van de journalistiek, het maken van journalistieke producten, maar wel in het praten erover, het professionele jargon.

Journalistieke kwaliteit lijkt de afgelopen decennia te zijn gestold tot één maatstaf, één merk of één genre met bovengenoemde eigenschappen. Toen we in 2005 jonge mensen interviewden over journalistieke kwaliteit, vergeleken zij het NOS Journaal spontaan met Amerken zoals KLM, Miele, Michelin en verrassend, met Koningin Beatrix. Andere merken zoals het RTL nieuws, Hart van Nederland en prins Willem Alexander kwamen er bekaaid vanaf als B of zelfs C-merken. Kwaliteitsjournalistiek is bovendien getransformeerd tot een eigen genre. Bovengenoemde kernwaarden van het journalistieke product laten zich opvatten als regels en conventies waaraan journalistiek moet voldoen om getypeerd en herkent te kunnen worden als kwaliteit. Zoals vrijwel iedereen binnen een paar seconden doorheeft of zij naar een soapserie, een sportprogramma, een politieserie, een natuurfilm of een reclamespotje kijken, zo zullen de meeste mensen in één oogopslag zien of zij De Telegraaf lezen of Trouw, naar het NOS journaal kijken of naar Hart van Nederland.

Door kwaliteitsjournalistiek te analyseren als merk en als genre, wordt ook duidelijk waarom sommige publieksgroepen weliswaar de kwaliteitsstatus erkennen van bepaalde dag- en weekbladen of nieuws- en actualiteitenrubrieken, maar er niettemin geen gebruik van maken. Net als bij auto’s, kleding, of vakantiebestemmingen verlaten mensen zich in hun keuze niet uitsluitend op de aanbevelingen van Kassa of Consumentenbond, maar laten ze zich ook leiden door andere overwegingen. Persoonlijke smaak en levensstijl zijn vaak belangrijker bij het uitzoeken van een nieuwe spijkerbroek en zelfs een nieuwe woning, dan duurzaamheid of prijs-kwaliteit verhouding.

Dat geldt ook voor de journalistiek. Iedereen weet dat jonge mensen weinig kranten lezen en zich in het algemeen minder oriënteren op kwaliteitsjournalistiek dan vroeger. Nieuwsorganisaties maken zich daar zorgen over. Het NOS Journaal vroeg me een aantal jaren geleden om te onderzoeken hoe het NOS Journaal zou moeten veranderen om jonge mensen (onder de 40) beter te bereiken. Moest het nieuws leuker worden, of zich meer laten leiden door de smaak en de voorkeuren van jongeren? Misschien een lekkere beat onder het openingsitem? We onderzochten op verschillende manieren het nieuwsgebruik, de nieuwsvoorkeuren en de maatschappelijke interesses van 450 jongeren 15-25.

Wat bleek uit ons onderzoek: het grootste deel van de jongeren wilde helemaal niet dat er veranderingen plaatsvonden. Het NOS Journaal moest blijven zoals het was. In hun ogen vormde saai, grijs, degelijk en betrouwbaar een kwaliteitskeurmerk. Hoewel juist die eigenschappen ervoor zorgden dat ze normaliter zelden naar het nieuws keken, vormde het hun baken, hun rots in de branding in rumoerige tijden. Om aan de wens van jonge mensen te voldoen, diende het NOS Journaal zich verre te houden van popularisering of opleuking. Het diende simpelweg beschikbaar te zijn als jonge mensen het nodig hebben, net zoals crèches, goed onderwijs, of een ziektekostenverzekering en liefst 24 uur per dag, 7 dagen in de week.

Als de kwaliteitsjournalistiek zich zou laten reduceren tot een merk of een genre, zou mijn verhaal hier kunnen stoppen. Zolang mensen kunnen rekenen op een ‘basisverzekering’ van goede journalistiek is er immers weinig aan de hand? Al enkele decennia bestaat er echter ook nog een andere maatstaf voor journalistieke kwaliteit die niet alleen kan worden afgelezen aan de reputatie van de krant of de nieuwsrubriek, de inhoud van het genre en de gevolgde procedures (zie bovenstaand rijtje). En die maatstaf is de maatschappelijke functie van kwaliteitsjournalistiek. Journalistiek heeft impact. Nieuwsmedia informeren niet alleen over de wereld, maar geven deze wereld ook daadwerkelijk vorm, doordat zij gebeurtenissen als eerste in taal en in beelden gieten. Nieuwsgebruikers beleven de wereld primair via de verhalen, de analyses en de woordkeuze van de journalistieke media.

De tweede maatschappelijke functie van journalistiek is daarvan afgeleid en heeft betrekking op de democratische missie van de nieuwsmedia. Journalisten bezorgen mensen niet alleen de informatie die ze nodig hebben om als democratisch burger goed te functioneren. Journalisten maken het mensen niet alleen gemakkelijker om wezenlijke keuzes te maken over persoonlijke en maatschappelijke vraagstukken. Journalisten geven deze democratische wereld, deze democratische cultuur ook mede gestalte. Dat doen ze door sommige waarden en normen, omgangsvormen en praktijken vanzelfsprekend te ondersteunen en andere kritisch te bejegenen of af te wijzen. Het kwaliteitsmoment van deze culturele democratische journalistieke functie houdt in dat nieuwsmedia ons betrekken bij de vraagstukken omtrent ‘het goede leven’. Voor de duidelijkheid, ik heb het hier niet over het feel good gevoel dat de KRO ons regelmatig bezorgt, maar over het vraagstuk welke democratische normen en waarden wij als wereldburgers en als Nederlanders relevant en van belang vinden en wat daar de persoonlijke en maatschappelijke consequenties van zijn (vgl. Costera Meijer, 2002).

Als kwaliteitsjournalistiek zich in het verlengde van deze democratische functies breder zou profileren, dan ambieert ze het om daarop te worden afgerekend! En dan maakt het uit of bepaalde groepen in de samenleving zich minder aangesproken of zelfs uitgesloten voelen, door de journalistiek. Journalistiek als basisverzekering getuigt dan van onvoldoende kwaliteitsbesef.

Het is precies deze democratische functie die Henk Hagoort bij zijn aantreden als voorzitter van de RvB van de Publieke Omroep voor ogen had toen hij actualiteitenrubrieken aanzette tot een meer geprofileerde journalistiek. Deze oproep hield in dat journalisten programma’s dienden te maken die meer mensen dan een bepaald 50-plus segment van de samenleving, informeerden over en betrokken bij ons democratische bestel. Om heel Nederland aan te kunnen spreken (het bestaansrecht van de Publieke Omroep) zouden met name actualiteitenrubrieken de rechtse en linkse stemmen luider dienen te laten doorklinken in hun reportages.

Zijn oproep zorgde voor veel ophef. Journalisten uiten alom hun twijfels en betoonden zich beducht voor de consequenties. Betekende profilering van de journalistiek niet een terugkeer naar de journalistieke verzuiling van de jaren vijftig? Of, voor menigeen nog erger, moesten ze Wilders een nog groter podium geven dan hij al had? Welk verstandig mens zou het een teken van kwaliteitsprofilering vinden als elke ferme Wilders tweet de voorpagina haalt van dagbladen en nieuwssites? Hadden sommige racistische of xenofobe stemmen wel recht op een plaats in het journalistieke domein? Was het idee van journalistieke kwaliteit niet juist ook heel erg verbonden met een bepaald niveau van beschaving?

Het dilemma van de geprofileerde journalistiek is duidelijk. Aan de ene kant is het de taak van de kwaliteitsjournalistiek om mensen beter te betrekken bij onze democratische samenleving en aan alle Nederlanders belangrijk nieuws en relevante inzichten te bieden. Aan de andere kant is het ook de taak van de publieke omroep om die democratische cultuur mede vorm te geven, dat wil zeggen aanschouwelijk te maken hoe je democratie daadwerkelijk kunt leven door bepaalde normen en waarden hoog te houden als rekening houden met minderheden, elkaar met respect behandelen, via de dialoog tot oplossingen komen etc.

In dit tijdsgewricht formuleerde de publieke omroep de doelstellingen van een nieuwe, meer geprofileerde actualiteitenrubriek. Ik citeer uit een intern beleidsdocument (3D) dat aangeeft aan welke eisen de nieuwe actualiteitenrubriek moest voldoen:

a. Omroepbeleid:

i. “Palet aan de diverse geluiden in de samenleving beter weergeven en in context plaatsen.
ii. Meer journalistiek-opiniërend aanbod vanuit een bepaalde overtuiging of invalshoek.
iii. Meer eigenzinnige journalistieke keuzes maken en meer dissonante geluiden laten horen.”

b. Ambitie:

Gaan voor journalistieke kwaliteit & Ideologische gedrevenheid

c. Werken met anchors:

nadrukkelijk aanwezig. personalities passend bij de ambitie

d. Uitzending openen met nieuws van de dag:

Urgentie en Scherpe en eigenzinnige keuzes

e. Opbouw uitzending:

Mix van nieuws- en achtergrondreportage en gesprek of debat.

Ziedaar de bijbel van het format achter het in sneltreinvaart door drie heel verschillende omroepen (Wakker Nederland, de VARA en de EO) uitgedachte programma Uitgesproken! Een rubriek, die de rechtse, de linkse en de evangelische stem luider zou laten klinken.

Nadat Uitgesproken! in een paar maanden zijn vorm had gevonden, vroegen de redacties me om te onderzoeken of het format ook werkte. Voldeed de rubriek aan de opdracht tot kwaliteitsprofilering die de Publieke Omroep had geformuleerd? Onze masterstudenten onderzochten onder leiding van collega Anita van Hoof onder andere of het programma voldeed aan de wensen van het publiek. Kort samengevat was het inderdaad zo dat het publiek het opiniërende karakter van de rubriek herkende. Het onderzoek suggereerde echter ook dat mensen van een kwaliteitsrubriek meer verwachten dan dat deze hun eigen mening weerspiegelt. In hun ogen was er geregeld en met name bij WNR en VARA te weinig plaats voor de mening van anderen. Ook de kijkcijfers lieten een lagere tevredenheid zien dan bij voorganger Netwerk. Ze illustreerden dat er met een meer geprofileerde journalistiek niet per se meer of andere doelgroepen werden aangesproken.

Ander onderzoek bevestigt de uitkomst dat nieuwsgebruikers niet zo geïnteresseerd zijn in opinies en al helemaal niet als ze niet op kennis of ervaring zijn gebaseerd. Conclusie: Uitgesproken! was niet het format waarop Nederland zat te wachten. En natuurlijk speelde de onervarenheid van de makers en de onbekendheid van presentatoren een rol, maar de verklaring die inhoudelijk gezien het meeste hout sneed, was dat er sprake was van een mislukte poging om met een oude oplossing (terugkeer naar de verzuiling) een nieuw probleem te lijf te gaan.

Maar wat dan wel? Als ideologische profilering niet aansluit bij de journalistieke behoefte van de bevolking, hoe kan de publieke nieuwsvoorziening dan aan waarde winnen? Hoe kunnen kwaliteitsmedia hun democratische opdracht beter waarmaken door grotere
groepen in de samenleving daadwerkelijk te informeren over en te betrekken bij onze samenleving? In de tweede helft van mijn verhaal zal ik op deze vraag nader ingaan.

Moet kan de kwaliteitsjournalistiek aan waarde winnen, zonder zich ideologisch te profileren?

Als journalistieke kwaliteit zich niet laat reduceren tot merk of genre, en meer profiel niet gelijk te stellen is aan meer ruimte voor opinies of ideologie, dan zullen nieuwsorganisaties die zich door kwaliteit willen onderscheiden, een nieuwe journalistieke maatstaf dienen te ontwikkelen. In plaats van de vraag te stellen hoe nieuwsmedia beter hun publiek kunnen bereiken (de marketing benadering) , onderzocht ik hoe nieuwsmedia meer voor hun gebruikers kunnen betekenen (de public service benadering). Daartoe leidde ik de afgelopen jaren diverse onderzoeksprojecten die uiteenlopende publieksgroepen vroegen naar hun ervaring van mediakwaliteit. U moet hierbij denken aan, jongeren 15 – 25, sympathisanten van de VPRO; kinderen van 6-12; mensen met interesse voor spiritualiteit, bewoners van probleemwijken, Amsterdammers, Rotterdammers, Utrechtse ondernemers, moslimjongeren, directeuren van publieke organisaties en politieke bestuurders en tenslotte mensen die nieuws vooral via digitale mobiele media tot zich nemen. Het centraal stellen van hun beleving van kwaliteit in plaats van hun mening over kwaliteit impliceerde dat we ze onder meer vroegen naar de gewoontes in hun nieuwsgebruik en naar de momenten waarop ze enthousiast werden, op het puntje van hun stoel gingen zitten, of juist kwaad, geërgerd of verveeld wegzapten dan wel de krant terzijde schoven. We vroegen mensen bovendien naar hun belangrijke vraagstukken en welke aandacht nieuwsmedia daaraan schonken. Uit al deze onderzoeken zijn meerdere patronen te destilleren. Ik zal er een uitlichten uit recent onderzoek (zie De Leesbare Wijk, 2010) en dat betreft de ervaring van nieuws door bewoners uit probleemwijken en lokale bestuurders.

1. Kwaad

Politici, directeuren van bedrijven en bestuurders vertelden ons dat ze regelmatig pijnlijk werden getroffen door het nieuws. Nu ligt dat voor de hand zou je kunnen zeggen, want is het niet de taak van de journalistiek om deze groepen nauwlettend en kritisch te volgen. Het opvallende was echter dat deze mensen zich veel minder gekwetst voelden als de journalist een misstand boven tafel had gehaald waar zij, hun bedrijf of partij verantwoordelijk voor waren. Dat vonden ze vanzelfsprekend niet prettig, maar dergelijke berichtgeving raakte hen minder. Waar deze groepen zich kwaad over konden maken, waren de nieuwsberichten die de waarheid geweld aan deden, die te weinig oog hadden voor belangrijke overwegingen of nuanceringen. Burgemeesters en wethouders gaven aan dat ze zich enorm konden opwinden over de consequent negatieve en incidentgerichte berichtenstroom over de lokale politiek en, nog erger, de geringe precisie ervan. Hoewel een aantal bestuurders gewag maakte van kwaliteitsanalyses, ook als het misstanden in hun regio betrof, hadden de meesten de ervaring dat belangrijke complexe vraagstukken systematisch buiten het journalistieke blikveld vielen terwijl andere systematisch zonder context werden weergegeven. Zo vertoonden journalisten, zowel landelijk als regionaal, de neiging bepaalde problemen van de regio buitenproportioneel op te blazen. Een voorbeeld daarvan is de berichtgeving omtrent etnische jongeren en onveiligheid. Een wethouder van een middelgrote stad over de invloed ervan:

Dus mensen op straat vertrouwen elkaar niet meer. Want kennelijk kun je op elk moment door elke willekeurige voorbijganger in elkaar geslagen worden. En dat is in H. niet aan de hand. Ik bedoel, natuurlijk zijn er rellen, offuh gevechten, in het uitgaansleven, ook hier. Maar ik durf bijna te zeggen we hebben nauwelijks rot‐Marokkaantjes, die zijn natuurlijk niet te ver‐ge‐lijken met hoe er in andere steden mee omgegaan moet worden. (..) Maar de mentaliteit wordt echt aangetast, van ja, het deugt allemaal niet hier.

Ons onderzoek naar de relatie tussen journalistiek en de nieuwservaring van bewoners van twee Utrechtse probleemwijken Kanaleneiland en Overvecht bevestigt het verhaal van de wethouder. Een overdaad aan eenzijdige berichtgeving bleek diep in te grijpen in het dagelijks leven van mensen. Familie en vrienden durfden niet op bezoek te komen, bewoners zelf waren angstig om na donker de straat op te gaan of zelfs hun eigen garagedeur te openen. Naoual (41): ‘Als je dan tegen iemand zegt in Rotterdam van ja ik woon in Overvecht, dan zeggen ze van ‘oh mijn god’. Die denken meteen dat het een of andere gettowijk is of zo.’ Mensen raakten vervreemd van hun dagelijkse omgeving omdat ze door de het systematisch vertekende nieuws het gedrag van hun medebewoners niet goed konden inschatten. Postbode Arnout (54): ‘Toen ik hier doorheen fietste, fietste ik heel snel, want ik dacht ik ben m’n leven hier niet zeker. Dat is echt zo. Ik voelde me niet zeker als ik door deze wijk fietste.’

Een overdaad aan eenzijdig tendentieus nieuws is niet altijd ingegeven door wat er gebeurt in de wijken. Zo kampte een naburige wijk Lombok met dezelfde problemen op het gebied van huisvesting, geweld en inbraken, maar was het nieuwsprofiel niet gestuurd door het probleemframe en leken de bewoners veel minder last te ondervinden de mediareputatie van de wijk.

2. Enthousiast

Waar deze bewoners naar snakken, en daar staan ze niet alleen in, is naar een journalistiek die recht doet aan hun ervaring van de wijk. Zo betoonde Hanneke Denekamp (53) inwoonster van Kanaleneiland zich bijzonder blij met een uitzending van Rondom Tien (NCRV). De kwaliteit die deze uitzending had, was het beschikbaar stellen van een verhaal en een taal die rechtdeed aan het soms problematische karakter van een multiculturele woonomgeving, zonder dat mensen onheus worden bejegend.

(uit: Een leesbare wijk. De impact van wijktelevisie, 2010):

Ik heb een paar weken geleden een uitzending gezien van Rondom 10. Dat ging over de laatste autochtonen in de wijk. Er waren een paar mensen die durfden te vertellen hoe ze zich als allochtoon voelden in hun eigen wijk. En mijn hart ging helemaal open. Hoe het is voor een autochtoon die al jaren in zijn stad, in zijn wijk woont, en alles heeft zien veranderen en die zich daardoor niet meer prettig voelt. Omdat het steeds multicultureler wordt. Er was een vrouw die zei ‘ik stap mijn deur uit en vier, vijf straten verder kom ik bij mijn bakker. En dan pas wordt voor het eerst ‘goedemorgen’ tegen mij gezegd.’ Zo voel ik het dus ook. En die mensen bij Rondom 10 waren niet discriminerend. Ze zeiden gewoon heel rustig van ‘ik voel me ontheemd en ik zou zo graag gewoon weer eens lekker Hollands om me heen willen horen. Zo van ‘hé buuf, hoe is het?’. Nou, dat hoor ik hier ook niet.

Rondom Tien slaagde erin om een groep mensen aan te spreken en (weer) te betrekken bij de democratische samenleving door te laten zien hoe een probleem kan worden geadresseerd dat samenhangt met het steeds multicultureler worden van de samenleving,
zonder dat multiculturaliteit zelf als oorzaak wordt aangemerkt.

Of het nu gaat om bewoners of bestuurders, bedrijven of publieke organisaties, ze uiten geregeld de wens dat er vaker en beter gebruik gemaakt wordt van hun ervaringen, kennis en deskundigheid. Niet zozeer om hun eigen perspectief nadrukkelijker in het nieuws te krijgen, maar meer om de kwaliteit ervan te verhogen, zodat hun vertrouwen in de berichtgeving wordt hersteld. Zo stelt ingenieur Karel van Wees (64, directeur Gemeentewerken): ‘Als het niet klopt op de momenten waarop ik er verstand van heb, dan zal het verhaal ook wel niet kloppen op andere momenten.’ Een dergelijke zelfbewuste houding onder nieuwsgebruikers is relatief nieuw en uit zich ook in de wens dat nieuwsmedia zich vaker naar de burger dienen te richten in plaats van andersom.

Hoe kunnen nieuwsorganisaties hun gebruikers vaker een kwaliteitservaring bezorgen?

Die wens om de leefwereld van de burger centraler te stellen vindt overigens gehoor bij diverse kwaliteitsmedia. Als hoofdredacteur Peter Vandermeersch tien nieuwschefs vraagt waar zij in 2012 naar uitkijken, blijkt de helft van de chefs hun lezers op de een of andere manier in zijn plannen te betrekken. Zo stelt Chef Binnenland Gretha Pama (NRC, 2-01-2012):

Op de binnenlandredactie stellen we ons voortdurend de vraag: wat zouden onze lezers willen weten van de dingen die ze om zich heen horen en waar ze over praten – met collega’s, vrienden of thuis aan de keukentafel. Maar mensen praten niet alleen over het nieuws. Ze praten ook over de dingen die gebeuren in hun leven. Waarom zijn er op de basisschool van mijn kinderen alleen nog maar vrouwelijke leerkrachten? Wat fijn dat de zorg voor mijn demente moeder nu weer kleinschalige buurtzorg is, maar hoe kan dat eigenlijk? Klopt het dat er om mij heen steeds minder mensen met een hoge opleiding in scheiding liggen?

Dit citaat illustreert de door veel nieuwsgebruikers gewenste professionele houding: het serieus nemen van de vraagstukken van lezers zonder daarbij aan te nemen dat dit automatisch leidt tot trivialisering van de journalistiek. De chef binnenland geeft daarnaast blijk van een ‘empatische smaakomslag’: dat wil zeggen het prefereren van willen begrijpen boven willen bekritiseren als basis instelling. De empathische smaakomslag wordt ook geïllustreerd door een interviewfragment van een 25 jarige administratief medewerkster met een Marokkaanse achtergrond. Zij antwoordde op de vraag of ze wel eens naar actualiteitenprogramma’s kijkt.

R. ‘Ja, ik kijk wel eens naar NOVA.
Interviewer: Ja? En waarom vind je dat interessant?
R. ik weet niet… gewoon andere mensen hun mening te horen en euh.. dat lijkt me…ja je moet natuurlijk wel andere mensen leren kennen…ja, en dat is euh,.. ja daardoor weet je ook meer over andere mensen en hoe zij denken..
Interviewer: En waarom vind je dat belangrijk dat je weet hoe andere mensen leven en denken?
R. Ja, ..ik vind het ook leuk als iemand anders ook weet hoe ik me zeg maar voel… je kan niet zomaar zeggen van oh dat en zij is zo en zo als je niet eens weet hoe zij is of.. ja.
Interviewer: Dus je probeert van iemand anders echt wat te weten te komen?
R. Ja, gewoon andere mensen leren kennen, weten wat ze leuk vinden en weten wat ze niet leuk vinden …want meestal straal je het uit en dan is het heel wat anders wat je uitstraalt en dan begrijpen mensen je verkeerd…’

Als nieuwsgebruikers suggereren dat opinies van anderen voornamelijk interessant zijn als ze leiden tot meer begrip van de situatie, hoe kan journalistieke kwaliteit dan toch aan profiel winnen? Ik wil eindigen met een aantal aanbevelingen op basis van gebruikerservaringen.

Kwaliteitsjournalistiek kan aan waarde winnen voor de gebruikers als zij zich meer profileert; in termen van kernwaarden, in termen van nieuwsdragers en in termen van journalistieke vertelvormen en genres.

1. kernwaarden: Gebruikers stellen meer en soms ook andere waarden voor als richtinggevend voor journalistieke kwaliteit:
1a. Onafhankelijkheid moet dan niet alleen blijken uit de gevolgde procedure, maar vooral ook uit de tekst zelf. Door niet alleen hoor- en wederhoor toe te passen (en dus vaak in een conflict frame terecht te komen), maar aan meerdere perspectieven aandacht te besteden. Als dat teveel ruimte of tijd kost voor één nieuwsreportage, dan graag als vervolgverhaal.
1b. Waarheidsvinding blijft cruciaal! Kwaliteitsjournalistiek moet onwelkome feiten aan het licht brengen. Een pijnlijke waarheid boven halen is echter iets anders dan pijnlijke journalistiek bedrijven. Dat laatste is het geval als de waarheid geweld wordt aangedaan.
1c. De berichtgeving hoeft niet neutraal, dat wil zeggen afstandelijk te zijn (liever niet zelfs), maar betrokkenheid en engagement moeten wel gepaard gaan met onpartijdigheid.
1d. Een journalist dient kritisch te zijn, maar niet vooringenomen, niet zeurderig of zuur.
1e. Een open, nieuwsgierige, hartelijke en gastvrije houding zoals bij DWDD wordt sterk bepleit, maar moet naïveteit of oppervlakkigheid zien te vermijden.
1f. Mensen willen hun vraagstukken en situaties herkennen in de journalistiek, maar dat is niet hetzelfde als hun meningen terugzien.
1g. Begrip behoeft meer dan duiding en houdt tevens een analyse of uitleg van het voorval of vraagstuk in, vgl. de aanpak van tijdschrift Quest of het Tv-programma Keuringsdienst van Waarde.

2. De kwaliteit van de nieuwservaring hangt ook af van de nieuwsbehoefte; om even snel op de hoogte te zijn van wat er gebeurt, gebruiken mensen andere nieuwsdragers en nieuwsplatforms dan als zij belangrijke gebeurtenissen willen begrijpen of willen duiden. In het eerste geval zijn mobiele nieuwsdragers als smart phones en tabletcomputers favoriet met Nu.nl. als favoriete platform dat
kort, feitelijk en overzichtelijk het nieuws rangschikt. Twitter leent zich goed om even snel de eigen mening of ervaring te vergelijken met die van anderen. Om de wereld te willen begrijpen, zijn krant en televisie geschikter: deze media lenen zich beter voor het verdiepen en verbreden van het voorstellingsvermogen van mensen door vraagstukken vanuit verschillende perspectieven aan de orde te stellen. De oh, ah en wauw ervaring die NOS op 3 wil bieden.

3. Gebruikers stellen andere journalistieke vertelvormen op prijs. Het omgekeerde piramidemodel dat zich concentreert op wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe lijkt vooral geschikt voor het snelle nieuws via internet. Televisie en kranten kunnen als het aan de gebruikers ligt, meer experimenteren met vertelvormen. Zo constateerden we recent dat TV-kijkers een item meer waardeerden als het chronologisch werd verteld, of juist als een detective, met eerst het voorval (bijvoorbeeld de moord) en daarna chronologisch het verhaal dat tot het voorval had geleid. Zo kwamen we er vorig jaar bij toeval achter dat nieuws ook wordt gewaardeerd als het niet alleen antwoorden geeft, maar ook vragen stelt. Dat leidt tot speculatie op de bank of aan de keukentafel en dat waarderen mensen.

Kortom, als media zich meer willen profileren op kwaliteit en meer willen betekenen voor grotere groepen mensen, dan doen zij er goed aan om zich verre te houden van ideologische profilering. Wat nieuwsgebruikers verwachten van kwaliteitsjournalistiek heeft weinig met geopinieerde journalistiek te maken en veel meer met een oriëntatie op een breder scala aan kernwaarden, verwachtingen en nieuwsbehoeften die passen bij verschillende (mobiele) nieuwsdragers. Kwaliteitsjournalistiek doet er dan ook goed aan om een grotere variëteit aan vertelvormen te ontwikkelen die passen bij het moment en de plaats van het nieuwsgebruik.

“Donderdag 1 december komen daarom alle vertegenwoordigers van de redacties in Amersfoort bijeen om verdere stappen te bespreken. Het voeren van acties wordt niet uitgesloten. Dit conflict gaat niet alleen meer om een CAO-ruzie, maar over het voortbestaan van onafhankelijke en gerespecteerde journalistiek. De bodem is bereikt als we er niet al doorheen zijn.” (1)

Het gaat om het voortbestaan van onafhankelijke en gerespecteerde journalistiek.

Ik probeer de woorden tot me door te laten dringen. Ik koppel ze aan de onderwerpen die de onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers beheersten.  Het gaat volgens de NVJ in de kern om pensioenregelingen, om ouderendagen en om een auteursrechtvergoeding van 0,5%. Om dit alles samen te vatten in de constatering dat dit de “komende jaren een flinke achteruitgang in de koopkracht” betekent.

En nog een keer lees ik hardop: Het gaat om het voortbestaan van onafhankelijke en gerespecteerde journalistiek.

Waar zijn we beland? In welke tijd? Op welke planeet?

Hoe kies is het om, in een tijd dat er geen enkele sector is die ontkomt aan koopkrachtdaling, dit gegeven te koppelen aan het voortbestaan van onafhankelijke en gerespecteerde journalistiek? Hoe kies is het om, in een tijd dat alle dagbladen structureel last hebben van teruglopende inkomsten en voor hun bestaan zullen moeten vechten, een wig te drijven tussen uitgevers en redacties? Hoe kies is het überhaupt om vakbondsretoriek (willen we naar Amersfoort, dan gáán we naar Amersfoort!) te vermengen met kernwaarden van ons vak?

Onkies, onkies, onkies. En onverantwoord.

Het is eerder andersom: de NVJ bewijst zichzelf, haar leden én de onafhankelijke en gerespecteerde journalistiek een slechte dienst met deze oorlogstaal.

(1) Merkwaardig genoeg staat deze slotzin wel in de mail aan de leden maar niet in de post op het platform van de NVJ.

Disclaimer: de schrijver is lid van de NVJ

De interessantste gedachte van de dag kwam wat mij betreft van Broersma, die aantoonde dat overtuigingskracht van de journalistiek veel minder in de inhoud van het gebodene zit, dan in de vorm en de stijl waarin die inhoud is gegoten. We zijn zo gewend aan de vorm waarin de feiten tot ons komen (de manier waarop het 8 uur journaal wordt voorgelezen, de opbouw van een nieuwsbericht in de krant), dat we elk feit dat op die manier wordt gebracht, direct voor waar aannemen. Het is maar dat u het weet.

Broersma kwam ook met een provocerend schema, waarin hij een aanzet gaf tot de verdeling van de vaderlandse nieuwsbrengers op de assen objectief-subjectief en narratief-discursief. Als ik goed heb opgelet was dit ongeveer het resultaat:

Inderdaad, er ontbreken nog een paar titels of namen. En ik denk dat de door Broersma gekozen posities hier en daar ook tot discussie zullen leiden. Hoe dan ook is het goed voor heel wat invulavondjes in het lokale  journalistencafé.

Michaël Opgenhaffen kwam vervolgens met de constatering dat we eigenlijk gezegend zijn met onbetrouwbaar online nieuws. Waar zovelen vanuit traditioneel perspectief klagen over volstrekte onbetrouwbaarheid van zo’n beetje alles wat online verschijnt, legde de Vlaamse onderzoeker de nadruk op de voordelen van authentieke – maar ongeverifieerde – bronnen. De toegevoegde waarde van onbetrouwbaarheid, zoals hij het noemde.

Terecht.

Ik mocht daar vervolgens nog een schepje bovenop doen.

Moeilijk was dat niet. Want hoe duidelijk is inmiddels dat de zweem van objectiviteit, feitenkennis en betrouwbaarheid die journalisten decennia rondom zich wensten te creëren, een illusie was? Het internet heeft er korte metten mee gemaakt.

Subjectiviteit, onbenul en onbetrouwbaarheid is de basis. En dat is een zegen.

Wie onbetrouwbaarheid als standaard kan accepteren, is namelijk veel beter in staat daar wat aan te doen, dan degene die in de aloude illusies blijft volharden. Noodzakelijke basis daarbij is wel de acceptatie dat wij als professionals slechts de vaardigheden bezitten, maar zeker niet de feitenkennis die nodig is om ultieme betrouwbaarheid te garanderen. Dat laatste is geen schande, het is simpelweg ondoenlijk. Wat wel een schande is, is dat we die feitenkennis zo lang hebben gepretendeerd.

Get it first and get it right, was jarenlang het devies. Opgenhaffen zou dat liever veranderd zien in Get it first and then check if it’s right. Logisch, en veel beter aansluitend bij de logica van de online wereld. Het is ongeveer hetzelfde als wat de webredactie van de New York Times bedoelde met de kreet Not Wrong For Long. We publiceren wat we weten en zorgen er gaandeweg voor dat dit beter en beter wordt. Procesjournalistiek, waarbij publiek en professional samen optrekken. Kennis bij de een en vaardigheden bij de ander.

Journalistiek is First Draft Of history dus, zoals Philip Graham het 50 jaar geleden al zei. Niet perfect, niet af, niet ultiem betrouwbaar, op zijn best een goed bedoelde poging daartoe. Maar de journalist heeft daarbij wel zijn verantwoordelijkheden. Vaststellen dat we in basis onbetrouwbaar zijn mag dus nooit leiden tot berusting, maar slechts het begin zijn van het echte werk.

Het mooie is dat de ontmaskeraar – internet dus – ook onze voornaamste reddingsboei is.

Veel meer nog dan in het verleden immers is de journalist in staat kennis en feiten te verzamelen en van daaruit te filteren. En terug te sturen naar de bron. En desnoods opnieuw te filteren. Social Media vormen daarbij het grootste cadeau dat ons de voorbije 50 jaar ten deel is gevallen.

En ja, internet is een ongekende vergaarbak, maar ook een chaotische. En social media staan vol met niet geverifieerde en voor vrijwel 100% onbetrouwbare schijnfeiten. Zie daar het dubbele plezier voor de journalistiek: ons speelveld is onbegrensd geworden en onze vaardigheden doen er toe als nooit tevoren.

Onbetrouwbaarheid, een beetje journalist kan er geen genoeg van krijgen!

Ik moet toegeven dat ik wel enigszins verbaasd was toen ik clickte op een linkje onderaan DIT artikel op dichtbij.nl Het zou moeten leiden naar de bron van het betreffende bericht, maar in plaats daarvan kreeg ik deze mededeling (click voor grotere versie):

Dat laat aan duidelijkheid niets te wensen over: de uitgever van weespernieuws is blijkbaar niet gediend van het overnemen van zijn berichten op een andere website. Zelfs niet als dat gebeurt met een nette bronvermelding, inclusief link naar het volledige oorspronkelijke artikel.

Bezoeker “Vergeetme” schrijft er vervolgens een soortgelijk bericht over op dichtbij zelf. Onder de titel “Ruzie in Journalistiek Land?” plaatst hij een kopie van de waarschuwingstekst die op weespernieuws.nl te zien is. Tja, dat is allemaal mogelijk op een open platform als dichtbij.

Kortom: er zijn vragen over onze werkwijze. Meer specifiek: er is kritiek op het overnemen van berichten die van derden afkomstig zijn. Alle reden dus om even naar de praktijk te kijken.

Dichtbij stelt alles in het werk om het lokale publiek een zo goed mogelijk overzicht te bieden van hetgeen er aan relevants in hun directe omgeving gebeurt. Onze inzet daarbij: eigen dichtbij-redacteuren en -communitymanagers, eigen redacteuren van de weekkranten van Holland Combinatie (zoals de Gooi- en Eembode), ons publiek en de persbureaus (zoals ANP) waarop wij een abonnement hebben.

Als extra service bieden we daarnaast nog een selectie van wat andere media in de regio te melden hebben. Aanvullend op alle eigen bronnen, kan dit namelijk zorgen voor een completer beeld. Om te voorkomen dat hiermee de indruk gewekt wordt dat het allemaal onze eigen content is, laten we op drie manieren duidelijk merken wat de bron is van het bericht. Zo dus:

We begrijpen dat dit een omstreden werkwijze is in journalistenland. Althans, media die er transparant over zijn – zoals dichtbij – kunnen de kritiek van collega’s verwachten. Ze noemen het jatwerk. Prima. Maar één nuance dient daarbij wel te worden aangebracht: de werkwijze op zich is zo oud als de journalistiek zelf. Elke krant, elke site, elk nieuwsmedium maakt gebruik van journalistieke vondsten van anderen. De angst om iets te missen wat de concurrent wel heeft, is er meestal de oorzaak van. En zelden leidt dat tot items waarbij de oorspronkelijke bron nog zichtbaar is. Over jatwerk gesproken.

Dichtbij heeft ervoor gekozen zo duidelijk mogelijk aan te geven wat eigen werk is en wat afkomstig is van anderen. Zodat de bezoeker vervolgens zelf kan constateren wat de waarde van iedere bron is. Bovendien geven we alle credits aan de bron. Ik noemde al de 3 manieren om dat in het bericht zelf duidelijk te maken, maar wat misschien nog wel belangrijker is, is het bezoek dat dankzij de aangebrachte link wordt teruggeleid naar de oorspronkelijke bron. Weespernieuws.nl krijgt dus dankzij dichtbij aanvullend bezoek. En hetzelfde geldt voor de andere bronnen waarnaar wij verwijzen.

Tot slot: hoezeer ik er ook van overtuigd ben dat onze manier van werken zinvol en verstandig is, ook intern is het een constant onderwerp van discussie. Sommigen betitelen het plaatsen van berichten van derden als een zwaktebod, of zelfs als een domme manier om de concurrent in het zadel te helpen. Internet mag dan hét medium zijn waar alles en iedereen naar elkaar verwijst, de consequenties van dat principe zijn ook in een internetbedrijf als dichtbij niet onomstreden.

Stuntjes zoals van weespernieuws.nl of bijdragen als van “Vergeetme” helpen ons dan ook dat debat zo goed mogelijk te voeren. Intern en extern. Zo open als dichtbij zelf.