Dit soort subsidies is bedoeld om innovaties te stimuleren, niet alleen bij de aanvrager zelf maar op zo’n manier dat de hele sector daar wat aan heeft. Alleen kijken naar de geslaagde initiatieven en op basis daarvan oordelen of de subsidie zinvol is geweest, levert dan ook slechts een half beeld op.

Het mislukken van een gesubsidieerd initiatief kan wel degelijk van belang zijn voor de sector als geheel. Mits de gesubsidieerde goed kan (en wil) aangeven wat er precies gebeurd is en waar het exact is misgegaan. Daartoe moet altijd 100% transparantie bestaan, vanaf het moment van subsidieaanvraag tot en met de laatste zucht van het experiment. Vanzelfsprekend geldt dat ook voor geslaagde of deels mislukte initiatieven. Hoe opener de projectleiders, des te meer de sector er wat aan kan hebben.

Ik kan me, los van dat alles, heel goed voorstellen dat Luuk Koelman op basis van een overzichtje in Villamedia Magazine concludeert dat de gehonoreerde subsidie-aanvragers hun geld wel erg makkelijk krijgen. En evenzeer dat dit leidt tot een aantal comments bij Webwereld die dat beeld verder versterken.

Zonder een oordeel over de rest te willen vellen, kan ik – voor mezelf sprekend – iedereen toezeggen dat niet alleen die openheid er van a tot z zal zijn, maar tevens dat het project zelf ook op alle mogelijke manieren innoverend zal zijn. Niet zozeer omdat elk onderdeel volledig nieuw wordt, maar wel vanwege de onderlinge koppelingen en de ambitieuze omvang van het verhaal. Bovendien is het op zich al een spannende exercitie om dit alles vanuit de context van een klassiek mediaconcern te doen. Het antwoord op de vraag of dit soort vernieuwing überhaupt mogelijk is op een plek waar alle aandacht op “oude verdienmodellen” gericht is, is belangrijk voor de concerns. En dus voor de informatiesector als geheel.

Of we gaan slagen weet ik niet. Maar wat ik wel weet is dat iedereen op de voet kan gaan volgen wat we doen. We geven gevraagd en ongevraagd uitleg over onze technische, inhoudelijke en marktgeoriënteerde stappen. Wie daar aanvullingen of kritiek op wil geven, krijgt een luisterend oor en zal zijn opmerkingen waar mogelijk in de praktijk gaan terugzien. De pilots die we vanaf juli gaan draaien (in Haarlem, Woerden, Eindhoven en Zwolle) worden zo transparant als maar kan. En ja, als we gaandeweg een marktbenadering vinden die aanslaat (zowel voor de consument als voor het broodnodige nieuwe geld dat we hopen te vinden), houden we die niet voor onszelf.

De kritiek op subsidies in het algemeen en die van het stimuleringsfonds kan ik me voorstellen. Ook besef ik dat wij als onderdeel van een groot concern de schijn tegen hebben met het aanvragen en toegewezen krijgen van een forse subsidie. Toch ben ik er om twee redenen heel blij mee. Allereerst natuurlijk vanwege het geld dat ons daadwerkelijk een belangrijke zet in de rug geeft. Maar daarnaast ook vanwege de erkenning die eruit spreekt – iets dat me zowel extern als intern behoorlijk helpt.

Tot slot: ik nodig iedereen van harte uit ons kritisch te blijven volgen, ons te blijven waarschuwen voor valkuilen en vooral ook mee te profiteren van hetgeen wij gaandeweg tegenkomen.

Door Frank Volmer

Minister Plasterk suggereert dat hij de pers tegemoet komt maar draait vervolgens vakkundig commerciële media de nek om met vertraging en slecht beleid. Het beleid van de minister loopt structureel 20 jaar achter. De Minister blijft denken in kranten, radio, tv, internet en mobiel en laat niet merken iets te begrijpen van de samenhang en de wijze waarop de mediaconsumptie van het publiek zich ontwikkelt.

De problematiek gaat niet over kranten of de pers. Het gaat om journalistiek en de behoefte van mensen aan informatie, nieuws, opinie, duiding en achtergronden. En die behoefte zal ook in de toekomst op verschillende manieren worden bevredigd. De bedrijven die dat nu doen met verschillende merken zullen met het gedrag van het publiek moeten meebewegen.

Er komt ooit een tijd dat kranten zoals we ze nu kennen niet meer bestaan. Er zijn al regionale kranten verdwenen. En dat is in beginsel niet erg. Als uitgevers de behoefte bij het publiek aan wat ze werkelijk doen, maar kunnen blijven invullen. Dat zal niet lukken als de Publieke Omroep, gefinancierd vanuit belastinggeld, met een alsmaar groeiend aanbod van websites, digitale themakanalen en mobiele applicaties, waarop door de Ster ook nog overal advertenties worden verkocht, ongebreideld blijft concurreren. Mensen kunnen een minuut tijd immers maar één keer besteden, net als adverteerders hun euro’s.

Verdienmodellen voor internetsites, iPhone-applicaties en themakanalen zijn allen fragiel. Ondertussen lanceren de omroepen de ene website na de ander. Joop.nl moet gaan concurreren met bestaande of geplande progressieve weblogs, met onjo.nl heeft de publieke omroep een platform voor onderzoeksjournalistiek. Het zijn maar twee voorbeelden van het groeiend aantal initiatieven die worden gefinancierd uit het miljard dat Plasterk er voor uittrekt. En hij weigert vooraf een impactanalyse te laten doen naar het effect van al deze initiatieven.

NPO-directeur Hagoort wil “de noodlijdende kranten graag tegemoet komen”. Mooi. We willen graag de technologie en het materiaal van de NPO gebruiken op onze sites. Dat is per slot van rekening al betaald uit belastingen. Het antwoord van Hagoort is dat we het materiaal onversneden mogen gebruiken mits er sterreclame omheen verkocht mag worden. Maar hoe had hij dan gedacht dat wij daar aan kunnen verdienen?

De publieke omroep zegt nu eindelijk de programmagegevens per week te willen leveren tegen redelijke voorwaarden. Nu betalen de kranten samen al circa 250.000 euro per jaar voor de gegevens op 24-uurs basis. Eenmaal per week leveren moet voordeliger zijn dan dagelijks, dus onder dat bedrag zullen we moeten uitkomen. Of zou de prijs moeten samenhangen met een geprognosticeerd verlies op inkomsten bij de bestaande programmabladen? Als dat laatste het geval is dan zouden uitgevers moeten betalen voor het jarenlang voortduren van een misstand.

Waarom gaat hij niet terug naar de basis? Waarom wordt niet eerst de vraag gesteld wat precies de functies zijn van een publieke omroep? Ooit is zij ontstaan om de schaarste in de ether te regulieren. Van die schaarste is steeds minder sprake. Daar hoort een overheid op te anticiperen door vooraf vast te stellen of belang van een initiatief van de PO opweegt tegen de schade die in de private markt ontstaat. In vrijwel alle andere sectoren zien we een overheid die een stapje terug doet maar als het gaat om de media zien we dat de overheid steeds minder ruimte laat voor commercieel initiatief. Uiteindelijk leidt dat tot een vermindering van privaat gefinancierde journalistiek en daarmee tot minder controle op de publieke en private macht. En het klinkt zwaar, maar dat ondergraaft uiteindelijk het functioneren van een gezonde samenleving.

Het antwoord is niet zo ingewikkeld: natuurlijk niet. Ja, een zak geld kan helpen om extra redacteuren in de regio aan te stellen (optie Pijnappels), of om onderzoeksjournalistiek te verstevigen (optie Blanken), maar de vraag is of dat hun positie wezenlijk verandert én of die kranten dat niet nu ook al kunnen. Bijvoorbeeld door andere zaken te laten vervallen. Of door niet meer per se 5 regiopagina’s per dag te vullen met eigen werk, maar daarvoor ook het aanbod van lokale bloggers en twitteraars te gebruiken.

Makkelijk is dat allemaal niet, benadrukten Blanken en Pijnappels na afloop. Dat klopt. Maar wie niet nu al gaat beginnen met de herijking van de eigen rol – en met de omvorming van klassieke journalisten die uitsluitend als zenders optreden tot facilitatoren van de conversatie in een lokale gemeenschap – die loopt straks onherroepelijk tegen de betonnen muur aan. Precies de situatie die zo mooi werd omschreven door die ene vragenstelster van gisteren: je kunt nóg zo veel geld krijgen van de overheid, maar als je je eigen relevantie niet weet te verhogen, dan doe je er simpelweg niet meer toe.

Minder regelgeving, meer ruimte voor ondernemerschap, een stimulans voor samenwerking tussen ‘publieken’ en ‘commerciëlen’, een lading aan voorstellen voor innovatie en hier en daar wat extra onderzoek. De Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers, de commissie-Brinkman, wist dat met 8 miljoen euro de krantensector niet gered kon worden. Ze heeft zich in het rapport ‘De volgende editie’, daarom vooral gericht op maatregelen waar de journalistiek in de volle breedte (online, print, omroep) haar voordeel mee kon doen. Het leidde tot 21 adviezen waar de journalistiek, de politiek, uitgevers en bestuurders de tanden in stuk kunnen bijten.

En oh ja, helemaal aan het einde van dat verslag was er ook nog een tipje. Letterlijk de laatste alinea van het rapport. Denk eens na, luidde de overweging, over een methode om onder nieuwsconsumenten meer besef te laten doorklinken dat nieuws weliswaar vrijelijk over het net vliegt, maar dat journalistiek wel degelijk geld kost. Als je daarvoor zo’n twee euro per internetaansluiting per jaar zou vragen (een kop koffie is duurder), zou dat zelfs een mooi aanvullend bedrag kunnen opleveren dat ten goede kan komen aan journalistieke innovatie.

We hebben het geweten. Aangezwengeld door Trouw, dat dit nieuwtje al voor de presentatie van het rapport op de voorpagina van de krant wist te melden, buitelde iedereen over elkaar heen om — gebruik makend van de meest ingenieuze vergelijkingen — deze gedachte als volkomen ridicuul van de hand te wijzen.

Je zou denken: punt gemaakt, volgende keer wat handiger aanpakken en over tot de orde van de dag, werk maken van de echte kern van het rapport. Maar dat viel nog niet mee. Want in elk debat, elke discussie, elk interview en elk artikel kwam ook de dagen daarna telkens dit ene punt weer bovendrijven. Ook in het FD.

Nee, het hielp niet dat we bleven uitleggen dat dit niet de kern van het advies was, dat de internetheffing niet eens bij de officiële aanbevelingen stond en dat de echte voorstellen op geen enkele manier gefinancierd hoefden te worden met de opbrengst van zo’n heffing. En áls er al ooit zo’n heffing zou komen, dat deze dan zeker niet bedoeld was om ‘kranten te redden’, maar juist om journalistieke innovatie te bespoedigen.

We zullen ermee moeten leven dat dit rapport ook over vijf jaar vooral nog bekend zal staan als het vermaledijde advies over de internetheffing. Los daarvan gaat het gelukkig inmiddels ook om die 21 aanbevelingen. Daarmee is ondanks de commotie een belangrijk doel van de commissie al bereikt: het debat over de toekomst van de journalistiek in Nederland aanwakkeren.

Maar wat ons betreft is dat pas het begin. Het rapport wil vooral het ondernemerschap in medialand bevorderen en — mede daardoor — de basis voor de journalistiek versterken. De oude journalistieke centra, de kranten, zijn daarbij weliswaar als vertrekpunt gebruikt, maar de adviezen zelf gaan verder; ze raken alles en iedereen die zich met journalistiek bezighoudt. Tenminste, als ze zich willen laten raken.

Het mooie van het rapport is dat iedereen die journalistiek vooruit wil, er wat uit kan halen. Maar daarvoor moeten de meest betrokken partijen wel wat stappen willen zetten. De politiek op de eerste plaats door serieus werk te maken van de aanbevelingen. Zeker waar die gericht zijn op aanpassingen in wet- en regelgeving, gaat daar doorgaans nogal wat tijd overheen. Denk daarbij aan de wet mediaconcentraties of aan de mogelijk verstorende rol van de Ster.

Er is politieke moed voor nodig om oude partijstandpunten te laten sneuvelen, bijvoorbeeld in relatie tot het omroepbestel. Omroepgegevens beschikbaar stellen, programma’s zelf (inclusief de technische inbedding) vrijgeven, alles onder het motto dat wat met publiek geld bekostigd is, ook zo breed mogelijk ter beschikking van het publiek moet komen.

Maar daar kan het niet bij blijven. Deze politieke moed zal een evenknie moeten vinden in gedurfd ondernemerschap uit de sector. Leidraad daarbij wat mij betreft: het besef dat de veelheid aan onlineplatforms doeltreffender is voor de meeste journalistieke boodschappen dan de oude media dat waren. Natuurlijk hoeven we de kranten, nieuwsbladen en opinietijdschriften niet per direct af te schrijven (ze hebben ook zo hun voordelen), maar wel is dit het moment voor realisme: uit oogpunt van kosten, snelheid en inhoudelijke mogelijkheden is internet effectiever dan papier.

Daar staat tegenover dat er wel degelijk nog een probleem zit aan de omzetkant, maar hier en daar zijn ook al voorbeelden om dat te doorbreken. Bovendien: juist daarvoor is gedurfd ondernemerschap — met hier en daar een klein zetje van de overheid — de sleutelformule.

Wie echt wat wil betekenen de komende tijd, zorgt voor een structuur die rekening houdt met zowel de veel grotere technische en inhoudelijke mogelijkheden als de veranderende wensen van het publiek. Kernwoorden daarbij: transparantie, snelheid, interactie, connectiviteit en convergentie.

De commissie is klaar, de eerste al dan niet doordachte reacties zijn gehoord, het is nu tijd voor het serieuze werk.

Robert Gibbs in een persconferentie vandaag, 4 mei:

Zie ook bericht in Trouw.

Misschien niet nu, misschien niet onder dit kabinet en misschien zelfs niet onder de meeste kabinetten, maar toch: “Ik zou niet durven uitsluiten dat onder een PVV-mediaminister ineens wel bij de kranten gevraagd zal worden om aardig te zijn voor de subsidieverstrekker. Het is in elk geval onverstandig om de huidige situatie, ook in relatie tot de publieke omroep, te zien als het bewijs dat het altijd goed zal blijven gaan.”

Dat was duidelijke taal van de oud-minister. Voor de rest was het resultaat van het vandaag gehouden debat over de toekomst van de gedrukte media toch wat teleurstellend. Gespreksleider Frits Wester (RTL) deed zijn best de heikele punten op tafel te krijgen, maar achter de debattafel werden de antwoorden ofwel omzeild (Trouw-verslaggever Lex Oomkes), ofwel verpakt in al vele malen eerder gehoorde standpunten (Kees Spaan van de NDP).

Wester zelf had wel nog een paar mooie oneliners. Op Spaans vergelijking van de waarde van Mahler met die van de gemiddelde krantenredactie, kaatste hij direct terug: “Maar als het publiek Britney Spears wil in plaats van Mahler, en dus tevreden is met internetkwaliteit in plaats van een krant, dan zij dat toch zo?” 

Oomkes toonde zich een meester in het niet beantwoorden van de vraag waarom de door hem gewenste overheidssteun voor kranten dan wel zo gewenst is en liet zich verder vooral zien als pleitbezorger van de klassieke krantenredactie. “Het is toch schandalig dat op mijn redactie acht man op internet zijn gezet, ten koste van onder meer de politieke redactie?”

Voor Remkes intussen bleef het motto grote stappen snel thuis. Zo veegde hij de vloer aan met het potje van acht miljoen waarmee de commissie-Brinkman nu aan de slag mag. “Dat bedrag van acht miljoen lost helemaal niks op voor de journalistiek. Ook een hoger bedrag zou dat trouwens niet doen. De overheid kan er maar beter heel ver van wegblijven.”

Kees Spaan is onder bepaalde voorwaarden niet tegen overheidssteun. “Voor goede journalistieke projecten bijvoorbeeld waarvan de eigen uitgever het risicoprofiel net iets te groot acht, zou best geld beschikbaar kunnen komen.” Verder blijft Spaan hameren op een goede regeling van de journalistieke copyrights, zodat partijen als Google – maar in indirecte zin ook nu.nl – niet meer zo makkelijk goede sier kunnen maken met origineel journalistiek werk van krantenredacties.

Nee, de enige vraag die op de uitnodiging voor dit debat te lezen was (“wat betekent het accepteren van overheidssteun voor de journalistieke onafhankelijkheid van de gedrukte media?”), kon niet bepaald beantwoord worden. Laat staan eenduidig.

Niet iedereen kan er een beroep op doen, als het aan Cardin ligt. Het zou alleen gelden voor papieren kranten zonder winstoogmerk, die zich richten op “lokale, nationale en internationale nieuwsartikelen die van belang zijn voor het grote publiek”.

Volgens Zachary M. Seward van Nieman Journalism Lab is de reikwijdte van dit voorstel bewust beperkt gehouden tot de papieren kranten. Cardins woordvoerster: “A lot of us believe that newspapers are the ones that do the actual reporting on issues.” Het is een geluid dat ook in Nederland breed hoorbaar is: de hele Nederlandse journalistiek teert op de grote krantenredacties en als die verder afkalven, zou de hele Nederlandse journalistiek daar dus extra last van hebben.

Inderdaad, traditioneel komt veel uniek nieuws van de kranten. En het klopt ook dat veel nieuws dat we dagelijks tegenkomen op radio, tv en op websites zijn oorsprong in die kranten heeft. Maar dat betekent nog niet dat die situatie permanent en onveranderbaar is. Integendeel, de praktijk van vandaag laat zien dat meer en meer nieuws wordt gegenereerd door onafhankelijke (al dan niet traditioneel-journalistieke) weblogs en dat het juist de kranten zijn die hier een bron aan hebben. Dat geldt, aldus Seward, ook voor de VS: “It’s hard to imagine the future of non-profit journalism is in print.”

In de debatten in de VS over de wet-Cardin klinken twee bezwaren het luidst door. Ten eerste vinden de commentatoren het onwenselijk dat de overheid de kans krijgt om te bepalen wie er wel of niet aanspraak kan maken op zo’n regel en ten tweede zou zo’n reddingspoging averechts werken omdat het het onvermijdelijke slechts uitstelt. Het argument dat belastingvoordeel nooit voldoende oplevert om het verschil te maken tussen overleven en omvallen, klinkt minder luid. Net als in Nederland trouwens, waar NVJ en Nederlandse Dagblad Pers ook al herhaaldelijk voor btw-verlaging voor kranten hebben gepleit.

De eerste groep bezwaren is in Nederland ook lang aan de orde geweest, maar lijkt nu (tijdelijk?) ingehaald door de oproep van journalistieke grootheden als Henk Hofland om een keer een oogje dicht te knijpen. Het is zelfs ronduit salonfähig om het in dit verband wel op te nemen voor de kranten en niet voor een journalistiek platform als internet. Kranten vormen in deze theorie immers de basis van alles. Nogmaals, áls dat al het geval zou zijn, dan houdt dat nog niet in dat dat altijd zo blijft. Een twijfwelachtig argument dus.

De andere bezwaren zijn minstens zo interessant. In de woorden van Jeff Jarvis: “The real danger here is that these rescue attempts delay the inevitable. The sooner that papers reinvent themselves for the new age, the better. If this delays that inevitability, papers will only languish in the past and others will come and overtake them.”  Met andere woorden: een goedbedoelde reddingspoging zou wel eens een dramatische afloop kunnen hebben.

Zoals zo veel sectoren ontwikkelt ook de nieuwsbusiness zich met horten en stoten. Dat is soms een pijnlijk proces, zeker voor ons betrokkenen. Niet alles wat ooit was kan altijd blijven bestaan, dat begrijpt iedereen. Lastiger wordt het om te accepteren dat dat waar we al die jaren zoveel waarde aan hebben gehecht, dreigt om te vallen. Krantenbedrijven zijn, zo wordt terecht geroepen, geen koekjesfabrieken. Uitgevers runnen een gewone business met winst- en verliescijfers, maar de redacties die hieraan verbonden zijn spelen een belangrijke rol in het democratisch proces. 

Er is alle reden daar zuinig op te zijn. Maar die constatering mag nooit sentimenten losmaken die een normale ontwikkeling van de bedrijfstak structureel in de weg gaan staan.

Keen:  ”So if we can agree that the news business, like healthcare and the financial sector, is too important to fail, then shouldn’t the government be taking a more active gardening/watering role in ensuring that at least one or two of today’s digital flowers fully bloom in the future?”

En H.J.H. Hofland, in de Groene Amsterdammer van afgelopen week: “Het nieuws, onbevooroordeeld gebracht, toegelicht door deskundigen, behoort tot de publieke voorzieningen. Redacties van de serieuze media zijn instituten waar honderden specialisten werken. Met onverbiddelijke regelmaat leveren ze het product op basis waarvan de burgerij tot een gefundeerd politiek oordeel komt. Het zou logisch zijn om de productie van dit drukwerk ook tot de publieke voorzieningen te rekenen., zoals gas, water en licht.”

Nogmaals Hofland, in datzelfde nummer van de Groene: “Door de digitale communicatie, nu versterkt door de crisis, wordt de economische grondslag van de serieuze gedrukte media aangetast. Het is in het algemeen belang dat deze media op een of andere manier door de overheid gesteund worden zonder dat hun onafhankelijkheid wordt bedreigd.”

Het verschil tussen Keen en Hofland is dat de eerste de gesubsidieerde toekomst ziet in de online media, terwijl de tweede zich nog volledig richt op het aloude drukwerk.

De vraag of overheidssteun voor journalistiek aanvaardbaar is, is jarenlang vermeden. Een journalist laat zich immers niet sponsoren, al helemaal niet door de overheid. Maar onder druk wordt alles vloeibaar en nu staat de vraag bovenaan vele agenda’s. Niet in de laatste plaats die van de Commissie-Brinkman. Daar is de kwestie zelfs de kern van de opdracht die van minister Plasterk is meegekregen: kijk op welke manier de overheid een rol kan spelen bij innovatie en toekomstbestendigheid van de pers, cq de journalistiek.

De commissieleden zijn inmiddels anderhalve maand druk bezig met eigen onderzoek en presentaties door specialisten. Overheidssteun is het leidend thema, maar over de invulling daarvan lopen de wensen van het werkveld sterk uiteen. Niet onverwacht overigens. En wat het advies van de commissie straks ook moge zijn, het staat nu al vast dat dat niet het einde van de discussie zal zijn.