De kwaliteit van de zinnen en de keuze van de woorden die daarin voorkomen, het is een vak apart. Maar hoe zit het met de kwaliteit van de letters? Hoe zit het met de lijntjes, het kleurgebruik, de grootte van de foto’s, de logica van navigatie en de kracht van het logo? Het zijn allemaal aspecten die door een lezer (maar vaak genoeg ook door krantenmakers zelf) ten onrechte als vanzelfsprekend worden aangenomen.

Aan de ene kant is dat een onbewust compliment aan de ontwerper, aan de andere kant een ontkenning van diens enorme belang. Als iemand de effecten van typografie voor kranten kan inschatten, is het wel Koos Staal. Hij designde of redesignde wereldwijd meer dan 50 kranten en bundelde al die ervaring in een prachtig boek dat gisteren in Amsterdam ten doop werd gehouden. “Ter lering en vermaak”, zegt Koos daar zelf over. “Maar ook om duidelijk te maken dat een ogenschijnlijk vodderig product als een krant is samengesteld uit vele met zorg gecomponeerde details die weliswaar zichtbaar maar tegelijkertijd ‘onzichtbaar’ zijn voor de argeloze lezer.”

Paperworks nl – de titel van het boek – is zelf trouwens ook een staaltje kwaliteitsdesign. Het boek heeft letterlijk een dubbele bodem. Ogenschijnlijk behandelt het uitsluitend details van kranten maar door het dunne papier van de dubbele pagina’s schemeren aan de binnenzijde afgedrukte fascimilés van krantenpagina’s. Wie via de perforatie aan de zijkant de pagina’s opent ziet dat daar alle details weer samenvallen met hun vanzelfsprekende context. Schitterend!

In 2007 heb ik enkele maanden nauw met Staal samen mogen werken tijdens de redesign van de krant Sp!ts, waar ik toen hoofdredacteur van was. Het resultaat staat nog steeds als een huis – hoezeer Koos ook gelijk heeft als hij in paperworks nl schrijft dat “the glitzy Youtube touch” helaas net een brug te ver was voor ons.

Heel mooi ook is de opdracht die Koos Staal mijn exemplaar van Paperworks nl meegaf.

“Voor hem het boek om er blijvend aan te herinneren dat, net als bij de papieren krant, ook bij digitale media de kwaliteit van typografie core business is; het geven van betekenissen aan tekstvormen, hierarchieën markeren, navigatie.”

Beste Koos, ik knoop het in mijn oren. Je hebt gelijk en ja, het kan beter. Veel beter.

Oh nee. De journalistiek zit in een crisis.

Na anderhalf jaar bij een krant te hebben gewerkt ben ik zowel verbijsterd als gefascineerd door het geloof in het papier. Het is bijna een religie. Net zoals Apple fanboys zich zaterdag in lange rijen aan de nieuwe Apple Store in Amsterdam vergaapten, houden veel journalisten van het knisperen van een krantje. De vette koppen, de mooie foto’s en natuurlijk je naam gedrukt onder je artikel. Dat geeft je, mij ook, dat geef ik eerlijk toe, het gevoel dat je bestaat. Dat je werk van de dag ervoor niet voor niets is geweest en echt betekenis heeft gehad. Wie schrijft, die blijft.

Maar ja, het is crisis in de dagbladjournalistiek. Jongeren en twintigers lezen al jaren geen krant meer, de rest zegt op en alleen de ouderen blijven trouw abonnee. Nieuwswebsites en apps worden steeds populairder en belangrijker. Dat riedeltje kent iedereen inmiddels wel. Op 27 februari was ik nog bij een debat over regionale journalistiek in Utrecht waar alle problemen nog eens uiteen werden gezet. En nog eens, en nog eens.

Maar een alternatief voor papier is onbespreekbaar. Heiligschennis bijna. Sommigen luisteren, knikken geïnteresseerd en steken hun kop weer in het zand. Anderen halen de oudjes erbij die echt niet met een computer overweg kunnen, laat staan een tablet. Maar de meest extreme reactie was zoiets als dit: “Een krant die je alleen online, op de tablet of op de telefoon kunt bekijken en dus niet op papier? Dat kan echt niet. Hoe kun je dat zeggen terwijl je bij een krant werkt!?”

Ja, hoe kan ik dat in hemelsnaam zeggen? Voor mij hangt papier namelijk niet samen met een goed nieuwsartikel, een goede achtergrond of een goed interview. Het gaat erom wat ik heb geschreven en niet waar dat staat. Nieuws dat online staat wordt vaak gezien als kwalitatief slecht en vluchtig. Maar dat heb je toch zelf in de hand? Je kan er toch voor kiezen om iets pas online te zetten of in een app te verwerken wanneer alles is gecheckt en je tevreden bent over het stuk? Kortom: wanneer je het ook in de krant zou zetten. Een leuk voordeel is dat de krant pas de volgende ochtend op de deurmat valt en de online versie meteen beschikbaar is wanneer het artikel af is.

Kunnen dagbladjournalisten zich ooit losweken van het papier? Die discussie werd ook weer flink op scherp gezet naar aanleiding van het artikel ‘Zullen we de papieren krant afschaffen?’ van Geert-Jan Bogaerts op journalistenwebsite De Nieuwe Reporter. Commentaar: nee, adverteerders willen dat niet, nee, ICT kost ook heel veel geld, nee, dat moet je in fases doen etc. etc. Wat mij betreft klinkt het allemaal een beetje als smoesjes.

Maar, het is natuurlijk ook ontzettend mens-eigen om nostalgisch vast te houden aan het verleden en een beetje bang te zijn voor de veranderingen van de toekomst.

Deze blogpost verscheen eerder op het persoonlijke weblog van Joëlla Angenent

Mark van der Linde was een van de toehoorders bij de Sittardse Social Media Club van afgelopen donderdag. Hij maakte onderstaand verslag over change management, transparantie, community building, strategie en ondernemerschap.

[gastblog]

Door Mark van der Linde

Je zou verwachten dat een discussieavond over nieuwe journalistiek wel wat aanloop van journalisten zou genereren. Toch waren afgelopen donderdag in Sittard de aanwezige journalisten op de vingers van één hand te tellen. Gezien de presentaties van Loes Meys en Bart Brouwers tijdens deze derde editie van de Social Media Club (SMC) 046 is dat misschien toch ook weer niet zo’n enorme verrassing. Nieuwe journalistiek gaat vooral over interactie, transparantie, community building, strategie en ondernemerschap. Stuk voor stuk begrippen waar traditionele journalisten zich buitengewoon ongemakkelijk bij voelen.

Loes Meys mocht aftrappen en stelde zich zeer kwetsbaar op met een verhaal over de moeilijkheden die zij als coördinator nieuwe media bij de Limburgse regionale omroep L1 ontmoet om de organisatie klaar te stomen voor die nieuwe journalistiek. Ze begon haar presentatie dan ook met de opmerking ‘social media op de redactie = change management’. Het aloude zendpatroon moet tenslotte doorbroken en dat is een ‘hell of a job’. Haar werk doet soms nog het meest denken aan de processie van Echternach. Met een zucht constateerde Loes dat L1 na precies een jaar op het niveau opereert dat ze eigenlijk al na twee maanden had willen bereiken. Dat ligt vooral aan het feit, dat journalisten de grootste moeite hebben met het loslaten van de controle over de nieuwsstroom. Interactie met het publiek wordt vaak niet als een verrijking gezien, maar ervaren als lastige inbreuk op de kostbare tijd van de betreffende journalist. Dat slim gebruik van sociale media hem bij het doen van research ook een enorme tijdwinst kan opleveren, wil er blijkbaar niet in. Nieuwe media werden door veel journalisten bij L1 in eerste instantie dan ook als alternatief zendmiddel gezien. Loes is dan ook vooral bezig geweest om hen eerst maar eens doelen te laten formuleren en een basaal niveau van strategisch denken bij te brengen. Voor veel toehoorders, veelal social media adepten uit de wereld van marketing en ondernemerschap, was het een schrikwekkend verhaal. Met name het ontstellend gebrek aan klantgericht denken in de journalistiek verbaasde hen in hoge mate. Desondanks wilde Loes positief afsluiten met enkele voorbeelden van grote evenementen in Limburg, waarbij L1 wel degelijk ook sociale media gericht had ingezet.

Bart Brouwers begon zijn presentatie met de vaststelling dat hij in een luxe positie verkeert. Hij heeft de organisatie van zijn initiatief Dichtbij, onder de vlag van de Telegraaf Media Groep, vanuit het niets kunnen opbouwen en dus weinig tot geen last van change management. Bart schetste in zijn verhaal de contouren van de nieuwe journalistiek op basis van zijn eigen ervaringen met Dichtbij. Belangrijkste voorwaarde is dat de journalistieke professional de burcht waarin hij zich in de loop der jaren heeft verschanst, zo snel mogelijk afbreekt. Niet zijn professionele vaardigheden om feiten op waarheid te checken en nieuws te duiden zullen moeten veranderen, maar zeer zeker wel zijn gedrag. De nieuwe journalist is nog steeds zo objectief mogelijk, feitelijk, volledig en accuraat in zijn verslaglegging, maar heeft wel een andere relatie met zijn publiek. De nieuwe journalist denkt in niches en communities, publiceert real-time, is persoonlijk en transparant (‘fouten zijn geen #fail’) en werkt zoveel mogelijk samen met zijn publiek. Nieuws en kennis doet hij niet alleen op uit persberichten, interviews met hooggeplaatsten en anoniem toegezonden documenten, maar vooral uit de relatie met zijn community. Nieuwsjagen wordt eigenlijk crowdsourcing. Maar daar houdt het verhaal nog niet op. Want louter informeren is leuk, maar de nieuwe journalist is eerder een makelaar op de informatiemarkt die de meest uiteenlopende communicatiebehoeften faciliteert. En daarvoor is een gezonde dosis ondernemerschap onontbeerlijk. Want geen enkel journalistiek product kan online overleven zonder verdienmodel. Bart hamert er dan ook nadrukkelijk op: “Vergeet je verdienmodel niet.” Dichtbij kan momenteel de eigen broek ophouden, maar Bart wil nog geen victorie kraaien. “Of het stand houdt, weet ik niet.”

Al met al een interessante avond over de nieuwe journalistiek met de journalisten zelf als grootste afwezigen. Vermoedelijk hadden de Limburgse kasteelheren het beter naar hun zin binnen de veilige muren van het slot.

Het gebeurde vanochtend aan het einde van mijn presentatie voor het INMA-congres “De Lage Landen, een eiland apart in Europees krantenland.” Programma HIER. Mijn presentatie onderaan deze post.

Lezers van dit weblog zal het niet verbazen dat al die rode kaarten mij toch wel raakten. Misschien lag het aan mijn verhaal (ik hoop van niet), misschien lag het aan de niet al te scherpe manier waarop de vraag werd gesteld (een beetje misschien). Maar als ik al mijn boerenverstand bij elkaar raap, zie ik toch wel een verband met de aard van het publiek. De zaal was gevuld met uitgevers en andere hoge pieten bij Nederlandse en Vlaamse media. Juist, vooral krantenmensen. Mensen met een enorme trots maar een zekere blinde vlek voor de kansen die zich buiten print aandienen. Social Media, dat is het stuur uit handen geven, afstand nemen van de illusie dat de eigen redacties als enigen de wijsheid in pacht hebben. En dat voelt – voor deze groep – vermoedelijk niet goed.

Nogmaals: boerenverstand, Maar toch.

De laatste slides in onderstaande presentatie bevatten een paar uitspraken van Xavier Verellen (CCO Persgroep), de man met wie ik zojuist in debat mocht. Met Verellen als grote voorvechter van printmedia en ik als degene die ook online kansen wil grijpen. Onnodig te zeggen dat we het niet over alles eens waren. Bijvoorbeeld over de kracht van de journalistiek op de verschillende platforms. Is er een verschil? Verellen: Echte journalistiek is alleen mogelijk in print. Ik: de kansen zijn online alleen maar groter. Verellen: Mensen gaan daar toch niet voor betalen? Ik: dat betekent dat je nieuwe modellen moet gaan bouwen.

Enzovoort.

Print blijft een verschrikkelijk mooi en krachtig medium. Printproducten vullen ook mijn huis- en werkkamer nog volop. Maar wie zijn ogen sluit voor de kracht van alles wat buiten print gebeurt (hetgeen zeker niet geldt voor Verellen), graaft onverbiddelijk zijn eigen graf.

De Amsterdamse rechtbank heeft vandaag weinig heel gelaten van die constatering. Noch van de overige beweringen van de eisers. Hetgeen bij ons reden was voor een klein feestje.

Achteraf is het makkelijk roepen dat we nooit hebben getwijfeld aan de goede afloop. En natuurlijk hebben we ‘m de afgelopen weken ook af en toe wel flink geknepen. De inzet van Wegener was daarvoor te stevig en te scherp. Maar tegelijk konden we werkelijk geen inhoudelijke grond verzinnen die ons initiatief dwars zou kunnen zitten. Gelukkig gold dat ook voor de Amsterdamse rechter die deze door Wegener aangespannen zaak behandelde. En dus waren we niet verbaasd, maar wel enorm opgelucht toen vanmiddag om 15.00 uur het oordeel van de rechtbank klonk.

De eerste vragen van mensen die willen weten of we nu vol op oorlogspad gaan richting Wegener of BN/De Stem, zijn ook al gesteld. Dat doen we dus niet. Wij blijven – ondanks Wegeners aanval en gesteund door de uitspraak van de Amsterdamse rechter – geloven in onze oorspronkelijke aanpak. Kernpunt daarvan is dat we open  staan voor samenwerking met iedereen die ons wat kan bieden en die wij wat kunnen bieden. Ja, ook Wegener, ook BN/De Stem.

Want dat is ook het vreemde van deze hele juridische operatie tussen twee dominante mediaconcerns. Wat vanuit oude concurrentieposities een logisch vijandbeeld mocht zijn, is in het internettijdperk een anachronisme geworden. Het leek de afgelopen tijd wel of we ons met zijn allen zo’n veertig jaar terug in de tijd hadden geworpen. Alsof we weer in een door print gedomineerde mediawereld leefden waar we ons vanuit onze onmetelijke luxe konden permitteren op concurrentenjacht te gaan.

Dat is raar.

En niet alleen raar vanwege de grote hoeveelheden tijd en geld die we aan beide kanten hiermee verspild hebben. Nee, veel meer omdat iedereen die zich een beetje verdiept in de situatie, onmiddellijk ziet dat je niet alleen geen last hoeft te hebben van elkaar (en elkaar dus om die reden ook zeker niet dwars hoeft te zitten), maar dat je elkaar juist kunt helpen. Ja, dat vergt wel enige lenigheid, want je moet accepteren dat je er niet alleen zelf beter van wordt, maar dat dat ook geldt voor die concurrent.

We gaan ons best doen om dat alsnog te laten zien. Samen met Wegener en samen met al die andere zogenaamde concurrenten. Maar eerst even genieten van de vandaag behaalde overwinning. Want eerlijk is eerlijk: zelfs winnen op een oud speelveld voelt goed.

UPDATE: op boek9.nl, de site voor geïnteresseerden in de juridische kant van intellectueel eigendom, staat het vonnis heel bondig samengevat: “Geen verwarring, geen kielzogvaren, geen handelsnaamgebruik domeinnamen, geen onrechtmatige daad.” Het hele artikel hier.

Wikipedia:

Een deadline is de tijdslimiet die aan een bepaalde werkzaamheid of een aan een proces is gesteld, of de uiterste datum waarop die werkzaamheid of dat proces moet zijn afgerond. Er wordt ook wel gesproken van fatale datum of fataal tijdstip, en daarmee wordt benadrukt dat er daarna in het geheel niets meer kan worden gedaan.

Veel van de cultuurverschillen tussen de oude mediawereld – die van print en broadcasting – en de nieuwe, kan teruggevoerd worden op de macht van de deadline. De deadline bepaalt het proces, schept orde en geeft taakbewustzijn aan alle deelnemers. Iedereen, van directeur tot stagiair, is doordrongen van de deadline en stemt er zijn werkzaamheden op af. De deadline stroomt door de aderen van alle deelnemers in dit dagelijkse journalistieke proces.

Nog even Wikipedia, nu wat specifieker over de krant:

Een keiharde deadline is de zaktijd van een krant: het tijdstip waarop de krant “zakt”, naar de technische afdeling gaat. Vanaf dat moment kan een journalist in het geheel niets meer aan tekst of opmaak veranderen. Dit kan tot grote spanning en tot fouten leiden. De uitslag van een verkiezing, het op een persconferentie gebrachte standpunt zijn soms in krantenberichten geheel verkeerd weergegeven: het definitieve nieuws was pas na de zaktijd bekend geworden. In het verlangen vooral geen primeur te missen, hebben journalist of redactie een slag geslagen naar wat er “ongetwijfeld” bekend zou worden. Vaak kiezen ze juist; soms worden echter onder druk van de deadline foute inschattingen gemaakt die als legendarische blunders de geschiedenis in gaan.

Kern van deze uitleg is wat mij betreft de zin “Vanaf dat moment kan een journalist in het geheel niets meer aan tekst of opmaak veranderen.” Het besef dat je op moment X niets meer kunt veranderen, zorgt ervoor dat je alles uit de kast haalt om (vlak) vóór dat moment een topprestatie te leveren. Dat streven heeft er dan ook jarenlang voor gezorgd dat krantenmakers juist dan op hun best waren. Maar ook dat ze direct ná moment X konden uitblazen en opnieuw beginnen. Het bier kwam op tafel, de gang naar de kroeg – of het eigen bed – werd ingezet.

Na de deadline begint het leven opnieuw. Iedereen – inclusief de concurrentie – staat weer op nul. De strijd om het beste verhaal kan weer van voor af aan beginnen. Nieuwe kansen, nieuwe prijzen.

Hoe anders is dat in de deadlineloze wereld van het internet. Onlinemensen hebben geen moment X. Dat heeft voor- en nadelen, maar daar gaat het nu even niet om. Het feit dát er geen deadline is betekent dat je op elk moment van de dag (week, maand, enzovoort, hoe dan ook real time) het best haalbare moet publiceren. In veel gevallen zal dat best haalbare minder perfect zijn dan dat wat door de deadlinecultuur wordt gecreëerd. Maar tegelijkertijd heeft het eveneens de mogelijkheid (en daarmee de plicht) zichzelf te blijven ontwikkelen tot iets beters.

Waar een productie in de deadlinecultuur op een gegeven moment “af” is, geldt dat nooit voor een internetproduct. Dat is in veel gevallen bij het eerste levenslicht minder voldragen dan in de oude cultuur wenselijk zou zijn, maar blijft zich vervolgens ontwikkelen tot iets beters. En beters. En beters.

Dat kan echter alleen als de deelnemers in dat deadlineloze proces bereid zijn hun klassieke trots van zich af te gooien en zich open te stellen voor de impulsen die ze van buiten krijgen. “Not wrong for long” stond er een paar jaar terug al – en niet zonder reden – op een van de muren van de online-afdeling van de New York Times. Geparafraseerd: we kunnen het misschien door onze manier van real time opereren af en toe bij het verkeerde eind hebben, maar we zijn bereid om die onvolkomenheden constant te repareren. Kom daar maar eens om bij een gemiddelde krant of tv-journaal, waar verstopt in een uithoekje, bij de gratie gods af en toe een rectificatie van een fout gebleken item kan verschijnen.

Het verschil tussen de cultuur van de deadline en die zonder deadline wordt aardig weergegeven in deze grafiek van Meg Pickard, “head of digital engagement” bij The Guardian. Boven de lijn het min of meer traditionele journalistieke proces, met alle ogen op de deadline en daarna op zijn best nog een ingezonden brief of een followup. Onder de streep ontrolt zich een totaal nieuw proces, mogelijk gemaakt door het interactieve internet.

Deelname van wat we vroeger ons publiek noemden (want dat is wat er gebeurt aan de onderkant) is echter alleen mogelijk, als het gedrag van de professionals aan de bovenkant verandert. Veel oude vaardigheden blijven van belang, maar er worden nieuwe aan toegevoegd. Zoals deze.

Natuurlijk, nieuwe verdienmodellen zijn belangrijk. Maar de uitdaging van elk klassiek mediabedrijf zit hem er minstens zo zeer in om de alom tegenwoordige deadlinecultuur te laten matchen met een deadlineloze wereld. Voorwaar een opgave.

Vanaf nu kan het dus allemaal echt van start. Reden voor een eerste blik op dit Nieuwe Lezen.

Vooropgesteld: het initiatief is hoe dan ook te prijzen. Het levert de sector kennis op die nodig is om door te ontwikkelen, om zichzelf opnieuw uit te vinden. Tevens is het een groot compliment waard dat eLinea erin is geslaagd uitgevers zover te krijgen dat ze (delen van) hun content wilden aanbieden om – gecombineerd met de content van hun directe concurrenten – in een nieuw verdienmodel van derden aan te bieden. Nog vorig jaar beweerde de (toenmalige) hoofdredacteur van NRC dat dit ondenkbaar was. Het kan verkeren.

Zoals altijd bij nieuwe diensten is het even wennen aan de presentatie. Of dit nu de meest handige user interface is, weet je doorgaans pas als je goed je weg hebt gevonden. Eerste gevoel is dat er wel wat meer focus zou mogen zijn, de routes zijn niet allemaal even duidelijk. Zo kreeg ik pas na enkele keren proberen door dat ik een nieuw kanaal niet alleen moest selecteren en toevoegen, maar me er vervolgens ook nog op moest abonneren. Technisch ondervond ik geen problemen.

Dan de inhoud. Er zijn in elk geval voldoende launching partners om een goede start te kunnen maken. Bovendien zijn ze divers van aard en mediumtype (krant, tijdschrift, blog, beeld, video, audio). Dit alles heeft direct ook een downside. Doordat je geneigd bent in het begin relatief veel te selecteren (veel diensten zijn gratis), raak je als gebruiker al heel snel het overzicht kwijt, hetgeen als ik het goed begrepen heb nu juist niet de opzet is. Het aantal artikelen per feed groeit snel, zeker als je daar een of twee constante verversers bij hebt zitten, zoals NRC of nieuws.nl.

Ander gevolg van een directe koppeling aan de updates die de betrokken merken ook voor hun eigen platforms maken, is dat je constant te maken krijgt met updates of verbeterde versies. De oude versies worden echter ook nog aangeboden, waardoor je geregeld “dubbele berichten” tegenkomt, met name bij de persbureaufeeds. De achterhaalde versies zouden in eLinea (of door de bron) weggefilterd moeten worden.

Het gebruik is nogal 1.0. Qua functionaliteit is het vergelijkbaar met Flipbook, Pulse, of Instaper. Maar dat soort applicaties zijn meteen ook heel wat veelzijdiger: ze zien er niet alleen gelikter uit, maar vooral is hun koppeling aan social media essentieel. Een eLinea-artikel kan alleen doorgemaild worden en dat is in deze tijd echt veel te weinig. ELinea zelf heeft al aangegeven dat dit nog wel op het verlanglijstje staat. Bovendien wil eLinea “leren waar een lezer en zijn vrienden geïnteresseerd in zijn en dit toepassen op aanbevolen artikelen”. Dat zijn functies die simpelweg niet mogen ontbreken in een dienst als deze.

De onvolledige interactie wordt helemaal duidelijk in de basisfunctie “download als pdf”. Beetje de omgekeerde wereld: je pakt een 1.0-product (krant, tijdschrift, beeld), koppelt dat aan een 2.0-wereld om er vervolgens weer een 1.0-product van te maken. Als je dit doet voor het traditionele krantenpubliek, is het goed. Doe je het voor nieuwe lezers, dan gaat het niet werken. ELinea ziet de pdf vooralsnog als een middel om ervoor te zorgen dat mensen ook offline gemakkelijk hun content kunnen lezen. Natasja Oosterloo: “Daarbij krijgen we nog steeds vaak de feedback dat mensen graag een bestand willen downloaden, dus de PDF voorziet voor nu zeker nog in een behoefte. Op termijn zal de PDF natuurlijk niet het middel zijn waarmee eLinea hoofdzakelijk gelezen wordt. Voor nu is het voor veel mensen echter een geleidelijke overgang.”

Tenslotte de meest spannende vraag: gaat dit model voldoende omzet brengen om te kunnen overleven? En, daarvan afgeleid, levert het aanvullende omzet op voor de deelnemende uitgevers? Niemand die het weet en dat is een situatie die meestal aanleiding geeft tot wilde speculaties in beide richtingen. Er worden onderzoeken bijgesleept die aantonen dat “Nieuwe Lezers” graag betalen voor zo’n dienst; en andere onderzoeken die glashard het tegendeel bewijzen. Het zal draaien om de vraag of de gebruiker eLinea straks ziet als een toegevoegde waarde. Kijk ik naar mijn eigen (intensieve) mediagebruik, dan heb ik daar grote twijfels over. Ja, ik heb betaald voor bepaalde apps die mij informatie bieden. En ja, ik heb zelfs abonnementen op betaalde onlinediensten. En ik kan me zelfs voorstellen dat eLinea voor mij ooit een kanaal zou kunnen zijn om één enkele bron te raadplegen. Maar nu zit die ene unieke bron er nog niet tussen. En bovendien is dat waarschijnlijk een te wankele basis. Kort gezegd: ik zie het in een tijd dat nieuws gratis is (op zijn minst in de perceptie van het publiek) en elke soort van informatie voor de goede online-zoeker in geen tijd vindbaar is, niet gebeuren dat voldoende mensen hiervoor hun portemonnee gaan trekken. Zeker niet als je weet hoe (relatief) klein het Nederlands taalgebied is.

Aan de voorwaarden zal het trouwens niet liggen, want eLinea heeft alvast wel goed nagedacht over de manier waarop iemand die wel bereid is te betalen, over de streep getrokken kan worden. Een breed en groeiend aanbod, betaalgemak, redelijke prijzen (een maand NRC Binnenland kost bijvoorbeeld 4 euro, geldzaken van Elsevier 5 euro), comfortabel lezen op elk apparaat. Los daarvan zegt eLinea na te denken over combinaties met advertentiemodellen, “maar die moeten dan wel goed in het concept passen”.

Het Nieuwe Lezen is begonnen, maar heeft nog een behoorlijke weg te gaan.

Niet dus.

Wat ik op deze plek wel herhaaldelijk heb vastgesteld, is dat de media-industrie in een tijd van overgang verkeert. De oude wereld, waarin professionele journalisten het monopolie dachten te hebben op relevante informatie en waarin uitgevers konden bepalen hoe de markt er uit zag, is definitief voorbij. Kennis is voor iedereen toegankelijk en om jezelf uitgever te noemen is al lang geen drukpers of zendmachtiging meer nodig.

Waar het precies naar toe gaat, weet nog niemand. Aan de ene kant is dat vervelend en geeft het aanleiding om het woordje identiteitscrisis te laten vallen, zoals de Nijmeegse hoogleraar Jo Bardoel onlangs nog deed. Aan de andere kant geeft dat ruimte aan iedereen die ideeën heeft over de koers die we zouden kunnen varen. Eenduidigheid levert dat vooralsnog niet op, daarvoor zijn de meningen te verdeeld en de de uitgevoerde experimenten te wisselend van resultaat. Maar dat maakt het debat natuurlijk alleen maar interessanter. Kijk daarvoor bijvoorbeeld maar eens naar de discussies rond het al dan niet direct geld vragen aan online consumenten (paywalls), of de mate waarin machines de taak van de journalistiek gedeeltelijk kunnen overnemen (content farms).

In de tussentijd is er voor de traditionele media reden genoeg om alvast een aantal verworvenheden van de nieuwe tijd te combineren met de vertrouwde bestaande business. Zonder alles overhoop te gooien en mét alle focus op die krachtige dode bomen, kan er zelfs in deze onzekere tijden nog volop gewerkt worden aan versteviging van de eigen positie.  Sleutelwoorden: de gebruiker op een voetstuk, volle inzet van social media en iets meer dienstbaarheid bij de professionals in de uitgeverij.

Morgen een simpel maar doeltreffend voorbeeld daarvan.

Er is de laatste 20 jaar nauwelijks een ontwikkeling geweest met een grotere maatschappelijke impact dan de uitrol van het internet. Geen sector die zich er afzijdig van kan houden, geen bedrijf of instelling die hierdoor niet opnieuw moet gaan nadenken over zijn raison d’être. Meest in het oog springende inhoudelijke verschuiving daarbij: het monopolie op kennis ligt niet langer bij de professionals, maar is gedemocratiseerd. Iedere burger die dat wil, kan zonder problemen informatie vinden – en verder uitdragen.

De culturele sector merkt daar ook op alle manieren de gevolgen van. In positieve zin: het was nooit makkelijker culturele uitingen onder een breed publiek te verspreiden: youtube bijvoorbeeld is voor de geoefende zoeker een ongekende bron van culturele hoogstandjes. Daarnaast is het ook een peulenschil om gelijkgestemden te vinden rond welke kunstniche dan ook: twitter en – vooral – facebook en linkedin kennen groepen rond elke denkbare deelmarkt. Zelfs erfgoed 2.0 heeft er een vaste stek gevonden.

Dat dat niet alleen positieve gevolgen heeft, moge duidelijk zijn. Het gemak waarmee originele uitingen gratis doorgekopieerd kunnen worden kan met even veel gemak als een goede en als een slechte trend worden bezien. Dat het immense gevolgen heeft, niet in de laatste plaats voor de verdienmodellen, is evident.

Nog groter wordt de “disruption” als we wat breder kijken dan alleen de cultuursector. Het is alsof we leven in het tijdperk van informatiechaos; een tijd waarin feiten, meningen en totale onzin met elkaar concurreren om het hoogste woord en waar boegbeelden van betrouwbaarheid in een klap van hun sokkel worden geduwd.

Neem de medische wereld. Het merendeel van de patiënten komt tegenwoordig bewapend met via Google verkregen informatie over de aard én de oplossing van hun probleem op het spreekuur van hun arts. Het zet 17 jaar aan basisopleidingen en specialisaties in één klap in een heel ander daglicht. De vergaarde kennis en de daarbij horende vaardigheden zijn niet waardeloos geworden, maar de houder van het diploma zal linksom of rechtsom iets moeten met die mondigere patiënt. Beroepsbescherming houdt de grootste storm nog even buiten de deur (inderdaad, een patiënt kan nog niet zelf zijn recepten schrijven), maar hoe dan ook ontstaat er door het verlies van het kennismonopolie een heel nieuwe dynamiek. De patiënt die ondanks zijn gegoogle toch die gewenste pil niet krijgt van zijn specialist, zal naar een volgende gaan, en weer een volgende. Net zolang tot hij zijn gelijk vindt.

Ook in de journalistiek is het fenomeen al een aantal jaren herkenbaar. En vergelijkbaar met de medische wereld, zeer tot ongenoegen van de meeste professionals. Critici van het fenomeen “burgerjournalistiek” willen er nog wel eens op wijzen dat de journalistiek nu eenmaal niet voor iedereen is weggelegd. En dat amateurs om die reden niets te zoeken hebben in “onze” edele professie. “Je laat jezelf toch ook niet opereren door een burgerarts”, klinkt het dan. Nee, ik zal inderdaad mijn metselende buurman niet gauw vragen om mijn aorta van een bypass te voorzien. Maar dat wil niet zeggen dat die buurman – die toevallig veel leest en enorm geïnteresseerd is in het menselijk lichaam – niet van waarde kan zijn in mijn eigen medische afwegingsproces. Hij kan mij tips geven, op het spoor zetten van een behandeling, of gewoon voorbeelden aandragen van lotgenoten. Ik hoef daarvoor niet naar een specialist.

Die geïnteresseerde buurman bevindt zich tegenwoordig in honderdvoud in ieders virtuele sociale netwerk. En als dat nog te lastig is, kan ook ver daarbuiten gehengeld worden, zo laat de googlende patiënt zijn huisarts elke keer weer zien. Als het vergaren van zulke specialistische en gevoelige kennis al geen problemen meer oplevert – en daarmee het artsenberoep dramatisch verandert – wat moet dat dan wel niet betekenen voor de positie van de professionele journalist? Die kan immers niet bogen op 17 jaar verplichte opleiding (in feite heeft hij geen enkele verplichte opleiding), een beschermd beroep (de vrijheid van meningsuiting is belangrijker dan het afschermen van de sector), of op specialisaties die een gemiddelde burger de pet te boven gaan.

Nee, het vergaren en verspreiden van algemene actuele informatie is vergeleken daarbij een peulenschil. Daarmee is een twitteraar nog geen journalist, is een verenigingsblogger nog geen muckraker en wordt iemand met een camera op zijn telefoon nog niet direct een concurrent voor het NOS-journaal. Burgerjournalisten: het zijn geen professionals en zullen het ook vrijwel nooit worden. Ze willen niet eens journalist zijn of zo genoemd worden. Maar ze hebben wél kennis waarvan tot voor kort ten onrechte werd gedacht dat deze exclusief in handen van professionele journalisten lag. En gaan daarmee aan de slag, geheel in lijn met het grondrecht van vrijheid van informatievergaring en meningsuiting. Het sprookje van de kennismonopolisten heeft, net als in de medische wereld (en bij talloze andere sectoren), geen stand gehouden in de internetmaatschappij.

En dus is het nu aan medici, aan notarissen, aan beursspecialisten én aan journalisten, om als de wiedeweerga een model te bedenken dat uitgaat van een vruchtbare symbiose tussen de onmiskenbare vaardigheden van de professional en het ongeëvenaarde kennisniveau van de individuele betrokken amateur. In hun eentje kunnen die burgermedici het niet, net zo min als burgerjournalistiek een alternatief is voor de professionele redacties. Maar andersom geldt dat evenzeer.

Die symbiose is een van de doelen bij de bouw van het hyperlokale online nieuws- en informatienetwerk dat de Telegraaf Media Groep momenteel over Nederland uitrolt. Naast – vanzelfsprekend – op termijn een structurele bijdrage aan de omzet van TMG, want eerlijk is eerlijk: de bedoelingen kunnen nog zo verantwoord zijn, als het geen geld oplevert, zal het geen stand houden.

Om dat doel ooit te bereiken zijn we in augustus begonnen met drie pilots.
OverZwolle en OverHeino vormen samen de zogenoemde aggregatie-pilot. Belangrijkste doel hiervan is te ontdekken of en (zo ja) hoe we bereik kunnen genereren met een platform dat vrijwel uitsluitend wordt opgebouwd met materiaal van derden (andere uitgevers, particuliere publicisten, professionals en amateurs). Eigen redactionele bijdragen zijn hier zeer spaarzaam, evenals ingrepen op de automatisch geselecteerde artikelen en de comments.
OverWoerden is de community-pilot. Doel daarvan is te bekijken welke stappen we moeten zetten om een community van gebruikers te creëren die actief en betrokken is bij het platform. Deze site heeft dan ook een groot aantal andere functionaliteiten dan de pilot in Zwolle/Heino. Deze hebben allemaal te maken met community-building. Jaap den Ouden is de trekker van deze pilot. Hij werkt vanuit het centraal gelegen café Victoria in Woerden.
OverEindhoven tenslotte is de commerciële pilot. Hier wordt vooral getest welke content het meest gevoelig is voor commercieel succes. Natuurlijk blijft het daarbij van belang om de geloofwaardigheid naar het publiek in de gaten te houden, maar we zoeken in dat verband wel de grenzen op. De vier medewerkers in Eindhoven hebben dan ook een nadrukkelijk “ondernemende” inslag. Los daarvan zijn ze natuurlijk door-en-door bekend met de lokale context, een vaste voorwaarde voor een plek in een van onze lokale teams.

Momenteel maken we de balans op van de pilots, om vanaf januari een tweede stap te kunnen zetten: het structureel verder uitrollen van het lokale netwerk. Daarvoor werken we aan een formule die het beste van de pilots in zich bergt en dat combineert met wat lessen die we hebben getrokken uit de ervaringen van andere lokale projecten.

Het goede nieuws daarbij is dat techniek en verspreiding – in tegenstelling tot voorheen, toen het bezit van een drukpers en een ingewikkeld distributieapparaat een vereiste was voor elke uitgever – geen enkele belemmering meer vormen. Natuurlijk is de ontwikkeling van een stabiel platform waar op een gegeven moment misschien wel miljoenen bezoeken probleemloos moeten kunnen plaatsvinden, niet gratis. Maar het zijn pinda’s vergeleken bij de investeringen die “normaal” zijn in een traditioneel mediabedrijf. Waarmee trouwens ook is aangegeven dat de drempels voor instappers lager dan ooit zijn en dat het dus meer en meer zal aankomen op de inhoud van het gebodene.

Een inhoud die ook is afgestemd op het publicatieplatform: online vereist een andere aanpak dan print. En mobiel, hét ideale platform voor location based services (LBS), kent weer andere wetten dan vast internet. Een mobieltje weet waar ik ben, waar ik vandaan kom, waar ik naar toe ga, wat mijn interesses zijn, waar mijn vrienden mee bezig zijn en niet onbelangrijk, hoe laat het is. Die kennis kan leiden tot de beste op maat gesneden informatievoorziening die je maar kunt bedenken.

Er is trouwens weinig fantasie nodig om de mogelijkheden van LBS op de cultuursector los te laten. Virtueel inchecken bij een museum of bibliotheek als startpunt voor alle gewenste brokken informatie. Lagen van “augmented reality” die met het grootste gemak de directe omgeving omtoveren in een scène uit pakweg 1942. Kunstcollecties die al wandelend aan je voorbij trekken, alsof ze daadwerkelijk opgehangen zijn in de omgeving van jouw voorkeur. Maar ook aanbiedingen die passen bij de in mijn profiel opgegeven voorkeuren. Ah, je bent liefhebber van punkrock; ga dan vooral vanavond even kijken in café De Dolle Drinker. Is maar drie straten verder, volg onze instructies. En met deze code is het eerste biertje gratis!

Ook in onze hyperlokale ambities moeten die platforms – mobiel en vast – de gebruiker straks alle nieuws en overige informatie geven die relevant is in hun lokale context. Dus zowel de incidenten en schandalen als de bouwvergunningen, de openingstijden van de winkels, de laatste aanbiedingen en de meest recente werkloosheidscijfers. En daarmee zijn we weer bij de kern: dat lukt alleen als je erin slaagt die symbiose tussen professionals – onder meer journalisten dus – en de mensen die we vroeger ons publiek zouden noemen tot stand te brengen. Journalisten zijn daarbij veel minder de zenders die ze begrijpelijkerwijs jarenlang waren. En, als het goed is, meer en meer informatiemakelaars, professionals die in staat zijn kennis te activeren.

Een voorbeeld daarvan uit onze pilot in Woerden.
Via een lid van de community kwam het bericht dat er een inderhaast ingelaste ouderbijeenkomst was op basisschool De Wegwijzer. Na enig speurwerk van de communitymanager werd duidelijk dat het om mogelijk seksueel misbruik van een van de leerlingen ging. Een kort artikel verscheen snel op Overwoerden, waarna in rap tempo door de reacties én door de journalistieke arbeid van de communitymanager, meer duidelijk werd. Er kwamen meer artikelen, andere media meldden zich, het werd een landelijk item. En gaandeweg werd, onder meer via social media als twitter en facebook, steeds meer ‘afgetapt’ uit de Woerdense gemeenschap. Kortom: de echte kennis komt van buiten, maar de communitymanager zorgt er voor dat die kennis voortdurend netjes opgepoetst wordt, waardoor deze toegankelijk blijft voor een groot publiek.

Makkelijker wordt het er overigens niet op. Want met de constatering dat het de taak van een moderne journalist is om kennis te activeren, weet deze ook dat zijn taak er nooit op zit. Er is altijd wel iemand die meer of beter weet. In een tijd dat er maximaal eenmaal per 24 uur een deadline was, kon een journalist nog de indruk wekken dat zijn productieproces 24 uur in beslag nam. En dat, na het verstrijken van de deadline, zijn taak er op zat. Hij kon het boek sluiten en op naar nieuwe verhalen. Nu, in een tijd zonder deadlines, is dat excuus onbruikbaar geworden.

Tegelijkertijd is dat het mooie van internet: je kunt een verhaal publiceren én tegelijkertijd het hele verbeterproces verder vorm geven. Sterker nog, dat verbeterproces krijgt nieuwe kansen dankzij de inbreng van het grote publiek. De truc zit hem er dus in de onlinemogelijkheden ten volle te gebruiken voor een nog beter verhaal. De noodzakelijke gedragsverandering bij de journalist is evident.
• Hij moet de illusie dat hij het alleenrecht heeft op bruikbare informatie loslaten.
• Hij moet zijn hele journalistieke proces als het ware openstellen.
• Hij moet af van het (waan)idee dat een te vroeg gepubliceerd verhaal door de concurrent wordt weggekaapt.
• Hij moet de wil hebben om zijn producties te laten verbeteren door mensen met meer kennis.
• En hij moet accepteren dat hij – om uiteindelijk het beste te bereiken voor zijn publiek – soms in eerste instantie tevreden moet zijn met een half verhaal. Mits hij bereid is dat verhaal constant te blijven aanpassen. Of anderen daartoe de gelegenheid geven.

Als dat allemaal lukt, kunnen professional en publiek samen de informatiechaos te lijf.

Een verhaal is NOOIT af. De verbetering gaat oneindig door, de zorg van de verslaggever is altijd vereist. Inderdaad, een extra last op de schouders van de individuele professional, maar een zegen voor het kennis delende en naar volledige informatie hunkerende publiek.