Facebookers moeten in verzet komen

Dat de gedeelde gedachtenspinsels van de Facebookleden grote waarde hebben, staat buiten kijf. Van Dijck constateert terecht dat veel bedrijven bakken met geld over hebben voor inzicht in de routines van hun potentiële klanten.

Van Dijck analyseert én verwerpt in haar artikel drie typen reacties van gebruikers. Zij stelt dat de Facebookers niet in verzet komen omdat Facebook gratis is, niet verplicht is en omdat ze “toch niets te verbergen hebben”. Anders gezegd: de verlokkingen van Facebook zijn zo groot dat gebruikers niet eens willen nadenken over de andere kant van die medaille. En dat is kortzichtig en niet in het belang van de te goedgelovige gebruiker, stelt Van Dijck.

Waarde terug

Van Dijck vergeet er helaas bij te melden dat diezelfde gebruikers ook waarde terug krijgen. Waardoor het niet het commerciële eenrichtingsverkeer is dat door haar wordt gesuggereerd.

Die waarde is het duidelijkst te vinden in wat klassieke media de entertainmentsfeer zouden noemen. Facebooken is een vrijetijdsbesteding die alleen al in Nederland miljoenen mensen plezier oplevert. Het nieuwe daaraan is dat dat niet meer – zoals in de bekende massamedia het geval is – louter door achterover te leunen gebeurt, maar door dat plezier samen met je “vrienden” op te bouwen. Ze verrassen je met hun belevenissen, jij reageert daar op en samen geniet je van het resultaat.

Maar het gaat verder. Facebook heeft onbedoeld een belangrijk deel van de rol van traditionele media overgenomen als nieuwsbrenger. Niet altijd als originele bron trouwens, vaak gebeurt dat in de vorm van een link naar een traditionele nieuwsbrenger, als intermediair dus. Maar hoe dan ook als verkondiger van nieuwe informatie voor de gebruiker. Daarmee is Facebook in een paar jaar tijd voor een hele generatie een even logische nieuwsbrenger geworden als krant en tv dat zijn voor de 50-plussers in onze samenleving.

Daarnaast geeft Facebook mogelijkheden op zakelijk niveau. Niet voor iedere beroepsgroep in even grote mate, maar afhankelijk van de door jouzelf bepaalde vriendenkringen is het dankzij Facebook (en andere social media) duizend keer makkelijker geworden om relevante netwerken aan te boren dan in het verleden het geval was.

Los van deze aantoonbare waardecreatie overtuigt ook de bewijslast tegen de drie door Van Dijck onderuit gehaalde verlokkingen (Facebook is gratis, Facebook is vrijwillig, een Facebooker heeft niets te verbergen) niet echt.

Gratis

Dat Facebook gratis is, is slechts schijn, betoogt Van Dijck. Immers, “je betaalt Facebook met de sporen die je bewust of onbewust achterlaat op het netwerk. Deze data kunnen worden gebruikt voor doeleinden waarmee je het helemaal niet eens bent. Als iets gratis is, ben je geen consument. Je bent het product dat wordt verhandeld.” Hoe waar het ook is dat Facebook geld kan verdienen met klantendata, daarmee onderscheidt dit bedrijf zich niet van andere mediabedrijven. Bovendien heeft een abonnee van een krant ook geen garanties dat het geld dat hij daar achterlaat altijd goed besteed wordt. Dat zijn dus, nog los van het feit of je het ermee eens bent, geen argumenten waarmee specifiek Facebook om de oren kan worden geslagen. Dat een gebruiker van gratis media geen consument is maar zelf een verhandelbaar product, lijkt me met een blik op zo’n beetje alle nieuwssites, commerciële tv- en radiostations en gratis kranten, op zijn zachtst gezegd twijfelachtig.

Vrijwillig

Het argument dat je vrijwillig meedoet aan Facebook (en het dus ook niet zou kunnen doen), getuigt volgens Van Dijck van “weinig inzicht in de macht van de norm”. Peer pressure zou ervoor zorgen dat niemand zich aan Facebook kan onttrekken. “Iedereen zit erop. Zo werken sociale normen.” Dat klopt. Het is, niet alleen voor jongeren, lastig om niet mee te doen aan een zo dwingend fenomeen. Maar ook hier geldt: in hoeverre wijkt dat af van het gevoel van een bewoonster van een bejaardenhuis die niet naar buiten zal gaan zonder eerst haar nagels te lakken? Immers: wat zal de buurvrouw ervan zeggen? Of van de spelers in een voetbalteam die de kantine niet zullen verlaten voordat ze gezamenlijk de kratten tot het plafond hebben gestapeld? Immers: ik ben toch geen mietje! Peer pressure kan in veel situaties tot onwenselijke taferelen leiden. Soms is de maatschappij zelf er de veroorzaker van. Een samenleving die toegang tot internet als een grondrecht wil beschouwen, maakt het gebruik ervan immers tot een vanzelfsprekendheid. Iemand die daarvan afziet, ontzegt zichzelf een grondrecht. Toegegeven, internet staat nog niet gelijk aan het gebruik van Facebook, maar dat gaat nog een stap verder dan peer pressure.

Niets te verbergen

Het derde argument (“ik heb niets te verbergen”) noemt Van Dijck het gevaarlijkste. Wie dit roept, “accepteert dat de grenzen tussen persoonlijke data, advertenties en publieke informatie vervagen”. Ik zou het willen omdraaien: wie niet accepteert dat de grenzen tussen persoonlijke data, advertenties en publieke informatie vervagen, is tegen windmolens aan het vechten. Die grenzen zijn namelijk al zo troebel als wat, daar heeft Facebook hoogstens een kleine bijdrage aan geleverd. Privé en werk lopen in elkaar over, advertenties zijn alom tegenwoordig en extreem gepersonaliseerd, wat persoonlijk is wordt met de eerste de beste telefooncamera publiek en wat publiek is, kan door iedereen naar het persoonlijke worden overgebracht. Nee, dat is niet altijd even leuk, maar hey, dit is onze maatschappij.

Ertegen vechten levert weinig op, maar kennis vergaren over deze processen is natuurlijk van levensbelang. Om goed te kunnen functioneren, moeten we die nieuwe mediawerkelijkheid kunnen doorgronden. We noemden het mediawijsheid, maar die term volstaat niet meer nu nog maar een klein percentage van de actieve mediamiddelen in handen van professionals is. Iedere burger is een potentiële waarnemer, verslaglegger, uitgever geworden. Het besef dat er overal camera’s zijn (vastgeschroefd aan lantaarnpalen of in de handen van een onbekende voorbijganger), de vaststelling dat alles wat ik zeg en doe door iemand kan worden uitvergroot, je kunt er maar beter op voorbereid zijn.

Media zijn extreem gedemocratiseerd en geïndividualiseerd. Wie wat wil roepen, vindt daar zonder moeite een persoonlijk platform voor. Het rijpe en groene resultaat daarvan wordt nog steeds deels afgevangen door min of meer traditioneel werkende journalistieke organisaties, maar meer en meer ook door ondernemingen als Facebook en Twitter. Dat aan beide kanten van dat spectrum geld verdiend moet worden is logisch. Tevreden Facebookers oproepen daartegen in verzet te komen is even onzinnig als onrealistisch. Verstandiger is het om als Facebooker optimaal te leren profiteren van de geboden kansen.

Bijgaande bijdrage is de uitgeschreven tekst van de inleiding bij het debat “Het einde van de lokale media” op 18 april 2012 in Haarlem

Zware woorden in de uitnodigingen voor dit debat.

“Het einde van de lokale media” (met of zonder vraagteken?)

“Voortbestaan van het Haarlems Dagblad aan een zijden draadje”

“Er lonkt een mediawoestijn…”

“Hoe komen we aan ons plaatselijk nieuws?”

(foto Haarlems Dagblad)

De laatste vraag is natuurlijk terecht, maar voor de rest moeten we vooral niet doen alsof we hier in een crematorium zitten. Er mag het nodige mis zijn met de uitgeversconcerns zoals we ze de laatste halve eeuw hebben zien groeien en krimpen, maar laten we dat vooral los zien van de kracht van de lokale nieuwsvoorziening.

Hoe gek dat ook moge klinken, ik ben daar ongelooflijk optimistisch over. De basis voor dat optimisme is het sterke geloof in de kracht van onze democratische samenleving. Een mens heeft een natuurlijke behoefte om te informeren en geïnformeerd te worden; om te duiden, om te roddelen, om de hoed en de rand te weten te komen – of te vertellen. En zo lang die behoefte niet onnatuurlijk onderdrukt wordt door – bijvoorbeeld – een dictator die dat allemaal niet ziet zitten, zal deze ergens een uitweg willen vinden. Hetgeen de journalistieke markt tot een altijd aanwezige maakt.

Laten we even het vergrootglas leggen op die “natuurlijke behoefte om te informeren en geïnformeerd te worden”.

Tot voor kort ging dat aan de ene kant langs de weg van de persoonlijke communicatie (in gezinnen, kroegen verenigingen) en aan de andere kant via massamedia als kranten, radio en tv. Deze konden het zich dankzij sterke verdienmodellen permitteren grote (en decennia lang verder uitdijende) journalistieke organisaties in stand te houden. Bovendien zijn ze gaandeweg gewend geraakt aan de “luxe” van de absolute scheiding tussen de redactionele inhoud en de commerciële exploitatie daarvan.

“Luxe” is hier niet uitdagend of cynisch bedoeld. Natuurlijk is het van het allergrootste belang dat de redactionele invulling plaats kan vinden zonder inmenging van commerciële krachten. Maar luxe is het wel dankzij de enorme rendementen die uitgeversconcerns in het laatste kwart van de vorige eeuw konden vergaren. Er waren dagen dat de advertentieafdeling gewoon dicht moest omdat de krant overvol was. Het geld klotste tegen de plinten omhoog, we wisten van gekkigheid niet meer welke bijlages en katernen we moesten bedenken om wéér nieuwe advertentieruimte te creëren (ik ga hier nu even niet in op de vraag wat dat zegt over de vermenging van redactie en commercie in die tijd).

Het klotsen is inmiddels tot bedaren gekomen. Sterker nog, de sector probeert uit alle macht het dopje te vinden dat moet voorkomen dat het water uit de gootsteen helemaal wegloopt. Vergeefs, helemaal vergeefs.

De enorme discrepantie van deze tijd is dat wat ooit ten onrechte voelde als luxe, nu normaal wordt gevonden, maar in werkelijkheid zelfmoord is. Nieuwe tijden in een harnas van vroeger, dat gaat gegarandeerd niet werken. Aan beide kanten van het mediaspectrum (de commerciële exploitatie en de journalistieke praktijk) heeft internet de wereld namelijk fundamenteel op zijn kop gezet. Massamedia zijn persoonlijke interactieplekken geworden; persoonlijke gesprekken zijn voor de wereld te volgen. En daarmee staan alle zo bekende geldstromen op de helling.

Maar willen we dat wel beseffen?

Willen de grote uitgeversconcerns wel weten dat hun gouden eieren aan het rotten zijn?

Willen advertentieverkopers wel weten dat de citroenen die ze in de aanbieding hebben door steeds meer klanten als knollen worden gezien?

Willen redacteuren wel weten dat ze dat kostbare en jarenlang gekoesterde kennismonopolie al lang kwijt zijn – laat staan dat ze het effectief nooit echt gehad hebben?

Willen we met z’n allen wel weten dat we in een land leven met 17 miljoen (potentiële) uitgevers en dat wij op zijn best onze specifieke expertise kunnen blijven inzetten om de kennis van anderen in goede banen te leiden?

Daarom: laat dat water lekker uit de gootsteen wegstromen, houd op met kijken naar de “boosdoeners” in ons afbrokkelende werkmodel, laat los wat decennialang vaststond en neem de verantwoordelijkheid in eigen handen. Als merk, als editie, als groep, maar ook als persoon.

Wat betekent dat op lokaal niveau? Wat betekent dat voor de 150.000 Haarlemmers? Wat betekent dat voor de media in deze prachtige stad?

Wie verder wil kijken dan de grenzen van de bestaande platforms kan daar – ik val in herhaling – niet anders dan optimistisch over zijn. Natuurlijk, niets is zeker en wie nu garanties wil hebben over het voortbestaan van Haarlem105, het Haarlems Weekblad of het Haarlems Dagblad in de huidige vorm, komt van een koude kermis thuis. Althans, als dat voortbestaan wordt gekoppeld aan de huidige vorm. Want dat is een zekerheidje: die gaat ‘m niet worden.

Alleen wie in staat is zijn professionele krachten te herijken en te koppelen aan die machtige nieuwe wereld, houdt ook straks het hoofd fier boven water.

Twee voorwaarden: herwonnen ondernemerschap (niet vechten tegen een leeglopende gootsteen, maar bouwen aan een nieuwe exploitatielogica) en tweerichtingsjournalistiek (stop onmiddellijk met zenden en begin met het activeren van de kennis die buiten de muren van de klassieke mediabolwerken aanwezig is). En dit alles in het volle besef dat je een specifieke, zelf gekozen betrokken community nodig hebt om dit alles te laten werken. Hoe specifieker de niche, des te kansrijker het eindproduct. Mits er natuurlijk sprake is van een kritische massa die voldoende krachtig is. (een nieuwsproduct dat alles voor iedereen brengt is te algemeen, maar een site over kinderkorfbal voor Multatuliliefhebbers op de Bakenessegracht gaat het ook niet worden)

Terug naar Haarlem. Het is – op basis van deze constateringen – NU tijd om de geweldige communitykracht van alle grote en kleine Haarlemse media optimaal te gaan inzetten. Wie wil overleven, wie wil doorgroeien, heeft geen andere keus. Lang levende merken als Haarlem105, het Haarlems Weekblad maar vooral het Haarlems Dagblad, hebben daar de grootste kans. Zij hebben namelijk al een sterke community achter zich, puur en alleen vanwege hun prestaties tot nu toe. Dat geeft ze een enorme voorsprong op elke nieuwkomer, maar – het is een open deur – het is ook geen garantie op blijvend succes.

Van alle genoemde merken heeft het Haarlems Dagblad de beste papieren. Niet alleen heeft die krant een ongekend sterke journalistieke organisatie, maar tevens kan het bogen op een community die zoveel vertrouwen in het merk HD heeft dat ze elk jaar weer bereid is per lid bijna 300 euro aan contributie te betalen. We noemen ze abonnees, maar het zijn mensen die zich niet alleen lid voelen van de HD-club, maar zich zelfs mede-eigenaar wanen. De waarde van zo’n community kan nauwelijks worden overschat. Dit zijn mensen die individueel of als (deel)groep staan te popelen om bij te dragen. Wat de krant dus als de wiedeweerga zal moeten doen is het exact in kaart brengen van de ins en outs van al die pakweg 35.000 lidmaatschap betalende Haarlemmers. Wat is hun expertise, waar hebben ze verstand van, wat zijn hun interesses, waar kunnen ze over meepraten?

Want reken maar dat ze blij worden van een appèl op hun expertise. Iedere Haarlemmer (en zeker wie toch al een sterke band met de krant heeft) voelt zich gevleid als het Haarlems Dagblad een beroep op hem doet. De waarde die dit vertegenwoordigt kan, mits deze gekoppeld wordt aan de professionele vaardigheden van de journalisten en verkopers van de krant, een enorme impuls geven aan de vervanging van de bestaande exploitatiemodellen. Niemand kan dat zo goed als het Haarlems Dagblad, niemand heeft er de voorwaarden voor. Alle concurrenten, inclusief die van mijzelf, kunnen op dat vlak slechts een beetje krabbelen in de marge. Tenzij het Haarlems Dagblad de geboden kansen laat liggen natuurlijk, maar laten we daar maar even niet van uitgaan.

Mijn huis is net grondig verbouwd dus ik mag de vergelijking met het volkslied van een land een stukje verder naar het oosten maken: “Nog is Polen niet verloren…” Nog is de journalistiek niet verloren, nog zijn de traditionele mediaconcerns niet verloren. Maar we moeten wel snel zijn. Nu is de tijd om de slag naar de community te maken. Vol ondernemerslust, vol strijdlust, vol kansen. Het einde van de lokale media? No way.

Haarlem staat in de startblokken voor een nieuwe ronde.

Wie het stuk “Aggregatie, omdat het moet” van Bart Brouwers op Dodebomen.nl en de daarop gegeven reacties leest, kan bijna niet tot een andere conclusie komen dan dat aggregatie “the only right thing to do” is. Iedereen – de consument, de aggregator, de geaggregeerde en de samenleving als geheel – wordt er beter van. Dat lijkt te mooi om waar te zijn. En dat is het ook. Want zowel in het stuk van Bart Brouwers als in de meeste reacties wordt voorbijgegaan aan des poedels kern: aggregeren is gebruik maken van het werk van een ander zonder dat die ander daar toestemming voor heeft gegeven en zonder dat hem daar een vergoeding voor wordt geboden.

Diefstal, zou Kees Spaan zeggen. Maar niet alleen de oud-voorzitter van de vereniging van dagbladuitgevers doet dat. Het zijn bijvoorbeeld ook onze journalisten (redacteuren van de lokale nieuwsmedia van Koninklijke BDU Uitgevers), die mij geregeld vragen of er niet wat gedaan kan worden tegen het ongevraagd overnemen van hun stukken.

Koninklijke BDU Uitgevers en andere bij de NNP (organisatie van uitgevers van lokale nieuwsmedia) aangesloten uitgevers doen hun uiterste best om goede lokale en regionale nieuwsvoorziening te verzorgen. Over het algemeen is de exploitatie van dergelijke merken marginaal. Je moet slim ondernemen om er een paar centen aan over te houden. Als lokaal/regionaal werkend journalist zit je qua salaris niet in de eredivisie. Maar waar de uitgeefconcerns de afgelopen jaren de lokale en regionale verslaggeving in hun dag- en huis -aan-huisbladen hebben ontmanteld, zijn de kleinere uitgevers en hun redacteuren er voor blijven gaan. En dan is het enorm frustrerend, dat hun werk – waar ze veel moeite voor moeten doen en waar ze niet veel aan overhouden – wordt gebruikt/misbruikt door bij voorbeeld een onderdeel van een groot uitgeefconcern. Ik doel uiteraard op Dichtbij.nl van TMG.

Juridisch gezien lijkt de kwestie mij overigens niet bijzonder gecompliceerd. Het werk van journalisten is auteursrechtelijk beschermd. De rechten berusten ofwel bij de journalist ofwel bij de uitgever, bij wie de journalist in loondienst werkt. Wie auteursrechtelijk beschermd werk zonder toestemming van de rechthebbende gebruikt, pleegt inbreuk op diens auteursrecht. Dat is onrechtmatig en dat maakt de inbreukpleger schadeplichtig.

Eind 2011 was Adri de Bruijn, uitgever van Weespernieuws.nl, het meer dan zat dat de editie Weesp van Dichtbij.nl dagelijks voor 80% tot 100% werd gevuld met berichten van zijn site en dus met werk van zijn journalisten. De advocaat van De Bruijn sommeerde Dichtbij.nl om daar mee op te houden. Dichtbij.nl reageerde met te zeggen niets fout te doen onder verwijzing naar het citaatrecht en de persexceptie uit de Auteurswet. Maar toen Weespernieuws.nl daar geen genoegen mee nam en een kort geding aankondigde, trok Dichtbij.nl de melk op. Men zegde toe niet langer te zullen verwijzen naar publicaties van Weespernieuws.nl. Uiteraard voegde de advocaat van Dichtbij.nl daar aan toe dat dat op geen enkele manier moest worden uitgelegd als een erkenning van enig inbreukmakend of anderszins onrechtmatig handelen.

Het is jammer dat de rechter zich niet heeft uit mogen laten over deze kwestie. Ik ben er van overtuigd dat hij in deze casus het citaatrecht en de persexceptie van tafel had geveegd en onverkort zou hebben geconcludeerd tot inbreuk op het auteursrecht van De Bruijn en zijn redacteuren. Stond dat in ieder geval (voorlopig) vast.

Natuurlijk kent de werkelijkheid meer dimensies dan alleen de juridische. Het internet hangt van links en aggregaties aan elkaar. Maar dan nog meen ik dat je als Nederlandse uitgever wel zeer fatsoenlijke argumenten moet hebben om het werk van je collega’s en concurrenten te kopiëren zonder hun toestemming en zonder hen daar een vergoeding voor te geven.

Bart Brouwers voert één argument aan. Aggregatie leidt tot meer traffic naar de site waarvan het nieuws gekopieerd wordt. En daar wordt de exploitant van die site dus beter van. Los van het meer principiële punt dat de betreffende uitgever zelf zou mogen uitmaken wat goed voor hem is en wat niet, kan de vraag gesteld worden of het argument wel valide is. Uit de statieken van Adri de Bruijn bleek in ieder geval niet dat Dichtbij.nl bezoekers naar zijn site bracht. Kennelijk had men genoeg aan het door Dichtbij.nl (gedeeltelijk) gekopieerde bericht en ging men vervolgens niet (meer) door naar Weespernieuws.nl. Tot het tegendeel mij wordt bewezen, houd ik het er op dat deze rechtvaardigingsgrond voor aggregeren tamelijk zwak is.

Een verdienmodel dat voor een belangrijk deel steunt op het zonder toestemming en zonder betaling gebruik maken van het werk van anderen, bereikt c.q. overschrijdt de grenzen van het oirbare. Zonder het werk van redacteuren van lokale kranten / nieuwssites had Dichtbij.nl niet van de grond kunnen komen. (Zonder een forse subsidie van het Stimuleringsfonds voor de Pers overigens ook niet, maar dit terzijde.) Het “hergebruiken van content van andere media en deze, anders verpakt, aan een nieuw publiek aanbieden”, zoals Bart Brouwers aggregeren omschrijft, betekende in de praktijk dat zeer veel van de berichten op de sites van Dichtbij.nl werden gekopieerd. Adri de Bruijn en andere NNP-leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat zij ongevraagd en onbetaald gebruikt zijn om een initiatief van een zeer grote broer in het zadel te helpen. Dat heeft hen niets anders gebracht dan een nieuwe concurrent. Daar hebben zij niet de minste behoefte aan.

Aggregeren heeft niet louter positieve kanten. Aggregeren gaat ten koste van redacteuren en uitgevers van lokale media.

Mijn bedrijf aggregeert. Dat maakt mijn medewerkers tot dieven. En mij tot de opperdief. Althans, in de ogen van Kees Spaan en een buslading aan Kees Spaan-achtigen.

Wat is dat eigenlijk, diefstal? We pakken het woordenboek er even bij.

“Het wegnemen van enig goed dat aan een ander toebehoort, met het oogmerk om het zich permanent wederrechtelijk toe te eigenen.”

En aggregatie, volgens hetzelfde woordenboek:

“Het op één plaats verzamelen van content van meerdere bronnen”

Natuurlijk, zoveel woordenboeken, zoveel definities. Maar ik ben in geen enkele toelichting bij het woord “aggregatie” de term “diefstal” tegengekomen. Toch wordt een debat (het vindt komende week plaats aan de Hogeschool Utrecht) over dit onderwerp aangekondigd met de veelzeggende titel “Diefstal van de journalistiek“. En het is niet de eerste keer. De lijn-Spaan heeft school gemaakt. Wie openlijk toegeeft een deel van zijn mediamix te baseren op aggregatie, dient er rekening mee te houden door zijn journalistieke collega’s als een paria te worden bekeken. En als een dief te worden behandeld.

Hoe komt dat toch?

Aggregatie in de journalistiek is het hergebruiken van content van andere media en deze, anders verpakt, aan een nieuw publiek aanbieden. Mooie voorbeelden van aggregatie zijn ipad-apps Flipboard, Zite en Pulse. Heel anders zijn Google News en Drimble, sites die voor 100% bestaan uit “gevonden” materiaal. Google News verzamelt in elk land het belangrijkste nieuws en biedt dat aan in een (personaliseerbaar) overzicht. Een click volstaat om naar de bron te gaan. Wie bij Drimble op een link klikt, verlaat nooit de site maar ziet – na twee clicks – een iframe met daarop de oorspronkelijke bron. Daarnaast zijn er de platforms die aggregatie ondersteunend gebruiken; niet als hoofdbestanddeel, maar wel duidelijk aanwezig. Bij veel traditionele media kom je dat tegen (“…., aldus de Volkskrant vanmorgen“), maar ook nieuwssites als Dichtbij werken op die manier.

Een belangrijk principieel verschil tussen aggregatie en diefstal is dat bij aggregatie de eigenaar gewoon in bezit blijft van zijn eigendom. Het wordt niet fysiek gestolen, het wordt digitaal gekopieerd. En als aggregatie netjes gebeurt, wijst de aggregator ook altijd naar de vindplaats – iets wat een dief niet snel zal doen. Sterker nog, een goede aggregator spoort zelfs mensen aan om het gevondene vooral ook ook bij de maker zelf te gaan bekijken. Helemaal in de lijn met de internetmores van linken en sharen.

Zo vaak mogelijk geaggregeerd worden

Om die redenen is het voor iedere nieuwssite van belang om zo vaak mogelijk geaggregeerd te worden. Mits de bron de credits krijgt en de terugverwijzing goed is natuurlijk. Precies daarom hebben redacteuren van dichtbij in hun resultaatafspraken staan dat ze zo vaak als mogelijk moeten worden overgenomen door anderen. “Linkbuilding” noemen we het. Hoe meer linkjes naar jouw artikel, des te beter je het doet. Het levert namelijk bezoek op, en behoorlijk veel ook. Momenteel krijgt dichtbij grofweg de helft van het verkeer dankzij links bij derden. De rest is vrij evenredig verdeeld tussen direct verkeer en zoekmachines.

Maar linkbuilding levert niet alleen direct bereik op, het zorgt ook nog eens voor een betere positie bij Google. Hoe meer (relevante) sites naar jou verwijzen, des te betrouwbaarder Google jou vindt – en hoe hoger je op de rankings komt.

Er is, kortom, nogal een belang bij het geaggregeerd worden. Vandaar ook dat de redacteuren van dichtbij elkaar elke keer met trots laten weten als ze weer een linkje gescoord hebben. Aan het einde van elke maand bekijken we de oogst en koppelen die aan onderlinge adviezen: wat zijn de tips en tricks om op sites van derden terecht te komen. De formule is trouwens niet ingewikkeld:

goede content + goed socialmedia netwerk => linkjes => bezoek => bereik

Tegenstanders van aggregatie verwerpen vooral het parasitaire gedrag van de aggregator. Ze vinden het moreel onjuist dat geprofiteerd wordt van het (kostbare) werk van anderen. Minstens zo erg vinden ze dat deze partij er ook nog eens geld mee verdient. Het feit dat er advertenties staan rondom de geaggregeerde content is in hun ogen het bewijs van het amorele gedrag van de aggregator.

Wat levert aggregatie eigenlijk op?

Ik kan die morele verontwaardiging vanuit een filosofisch perspectief wel volgen, maar blijf het een raar argument vinden. Anders gezegd: ik hoop werkelijk dat de media die mijn content overnemen er zo veel mogelijk geld mee verdienen! Immers: hoe meer ze verdienen, des te langer zullen ze bestaan en mijn content kunnen overnemen. Wat mij alleen maar sterker maakt. Ik geef toe, mijn drang om geaggregeerd te worden is niet louter gebaseerd op gevoelens van liefdadigheid.

Maar juich vooral niet te snel. Grote bedragen gaan er namelijk niet om in dit aggregatiespel. Wie de omzet kent van een site als Drimble, kan in theorie berekenen wat er verdiend wordt aan aggregatie. Deel de totale inkomsten door het aantal geaggregeerde artikelen (of bronnen) per maand en je hebt je antwoord. Mijn inschatting is dat dat per geaggregeerde site nooit meer dan een paar cent per maand kan zijn, waarschijnlijk minder. Voor sites die slechts gedeeltelijk op aggregatie drijven, is dat al helemaal te verwaarlozen. Voor dichtbij kan ik iedere geaggregeerde verzekeren: als we per direct zouden stoppen met aggregatie, zouden we dat in onze omzet niet eens merken.

Slim aggregeren geeft ruimte voor eigenheid

Tot slot: er is nog een heel belangrijk argument vóór aggregatie. Als het verstandig wordt ingezet, kan aggregatie namelijk het kluitjesvoetbal waar de journalistiek zich nogal eens schuldig aan maakt, een halt toeroepen. Je hoeft geen journalist in Den Haag te zijn om te weten dat we vaak met z’n allen achter dezelfde kluif aanrennen. En als één van ons die kluif te pakken heeft, dat we daar dan allemaal snel onze eigen draai geven, zodat het lijkt alsof het toch onze kluif is. Dat leidt ertoe dat verschillende, soms zelfs tientallen journalisten min of meer hetzelfde verhaal aan het maken zijn. En dat ze dit dan toch nog originele content noemen. Bizar. Wie die misplaatste trots (“een verhaal over dit onderwerp is pas echt goed als onze redactie erover heeft geschreven“) overboord kan gooien, kan zich richten op onderwerpen die nu nog niet of nauwelijks gecoverd worden. Neem respectvol over wat een ander al goed doet en concentreer je zelf op een nieuw, onbegaan pad. Een redactie die slim aggregeert, creëert voor zichzelf de ruimte om veel unieker te zijn dan nu beweerd wordt.

Er is alle reden om het aggregatiedebat te ontdoen van de morele emoties die er nu omheen hangen. En het in plaats daarvan te richten op een invulling waar alle betrokkenen wijzer van worden. Het debat van aanstaande woensdag zou daar een mooie eerste aanzet toe kunnen geven.

Voor wie meer wil lezen: ik heb de afgelopen tijd wat artikelen over aggregatie geaggregeerd. Maar pas op: wie ze leest maakt zich schuldig aan heling

Als bezoeker van een nieuwssite kun je eigenlijk weinig met artikelen die tot in de kleinste details zijn uitgezocht. Ja, je kunt het ermee eens of oneens zijn. En natuurlijk kun je de auteur dankbaar zijn voor zijn inspanning. Maar daar blijft het eigenlijk wel bij. Wil je echt reacties en zinvolle aanvullingen ontlokken, dan doe je er juist beter aan om niet volledig te zijn, niet alle puntjes op de i te hebben, maar juist wat rafelrandjes over te laten.

Piet Bakker tijdens de uitzending van Fast Moving Targets

Woorden van die strekking kwamen gisteravond uit de mond van Erwin Blom, tijdens de wekelijkse uitzending van Fast Moving Targets. (hele uitzending onderaan deze blogpost) Piet Bakker ontlokte ze nadat hij zijn teleurstelling had geuit over het feit dat juist de artikelen waar hij heel veel research voor had moeten doen, nooit tot enige discussie leidden. En omgekeerd, dat een simpel plaatje van een slordig geparkeerde fiets ineens hele conversaties teweeg bracht.

Bakkers verzuchting is wel herkenbaar. Natuurlijk willen we als journalist juist respect (en discussie!) rond een doorwrocht stuk. Die foto-tussendoortjes mogen dan wel leuk zijn (anders deden we het ook niet, dûh!), maar niet het “echte werk”. We willen onthullen, opiniëren, duiden, analyseren!

Tegen die achtergrond lijkt het een vreemde les die Blom ons wil meegeven. “Wees vooral onvolledig, dan is er altijd discussie mogelijk”, zo iets. Inderdaad, onvolledigheid mag nooit het doel zijn. Journalisten moeten niet moedwillig informatie achter willen houden. Hoe beter onderbouwd een artikel is, des te groter de kans dat het publiek hem begrijpt.

En toch heeft Blom een punt. Want we weten allemaal dat die journalist nog zo veel kan uitzoeken, er is altijd wel iemand die meer weet. Een onderwerp wordt altijd beter door de bijdragen van tientallen experts, dan door die van één journalist, hoe geweldig die ook is. En dus: alles wat kan helpen om de reacties op gang te krijgen, is meegenomen.

Tegen die achtergrond is het verstandig te blijven nadenken over een vorm die discussies uitlokt. Bijvoorbeeld door in je artikel aan te geven dat er losse eindjes zijn. Door het publiek op te roepen die losse eindjes aan elkaar te knopen. Of door aan het einde van het verhaal verschillende nieuwe onderzoeksrichtingen te suggereren. En daarbij de bezoekers te prikkelen hun specifieke kennis in de strijd te gooien.

Zoals vaker is het natuurlijk niet of/of. Een streven naar volledigheid kan best samen gaan met een uitnodiging om aan te vullen, mee te praten. Wat daarbij altijd helpt is om als journalist te beseffen dat niemand alles kan weten en dat het dus onverstandig is in het journalistieke werk die indruk te wekken.

Draai het liever om. Ga uit van je kwetsbaarheid en verpak die in een roep om steun uit het publiek. Wie journalistieke kwaliteit het beste weet te combineren met de vaardigheid om het publiek te activeren, heeft een cruciale voorsprong.

De kwaliteit van de zinnen en de keuze van de woorden die daarin voorkomen, het is een vak apart. Maar hoe zit het met de kwaliteit van de letters? Hoe zit het met de lijntjes, het kleurgebruik, de grootte van de foto’s, de logica van navigatie en de kracht van het logo? Het zijn allemaal aspecten die door een lezer (maar vaak genoeg ook door krantenmakers zelf) ten onrechte als vanzelfsprekend worden aangenomen.

Aan de ene kant is dat een onbewust compliment aan de ontwerper, aan de andere kant een ontkenning van diens enorme belang. Als iemand de effecten van typografie voor kranten kan inschatten, is het wel Koos Staal. Hij designde of redesignde wereldwijd meer dan 50 kranten en bundelde al die ervaring in een prachtig boek dat gisteren in Amsterdam ten doop werd gehouden. “Ter lering en vermaak”, zegt Koos daar zelf over. “Maar ook om duidelijk te maken dat een ogenschijnlijk vodderig product als een krant is samengesteld uit vele met zorg gecomponeerde details die weliswaar zichtbaar maar tegelijkertijd ‘onzichtbaar’ zijn voor de argeloze lezer.”

Paperworks nl – de titel van het boek – is zelf trouwens ook een staaltje kwaliteitsdesign. Het boek heeft letterlijk een dubbele bodem. Ogenschijnlijk behandelt het uitsluitend details van kranten maar door het dunne papier van de dubbele pagina’s schemeren aan de binnenzijde afgedrukte fascimilés van krantenpagina’s. Wie via de perforatie aan de zijkant de pagina’s opent ziet dat daar alle details weer samenvallen met hun vanzelfsprekende context. Schitterend!

In 2007 heb ik enkele maanden nauw met Staal samen mogen werken tijdens de redesign van de krant Sp!ts, waar ik toen hoofdredacteur van was. Het resultaat staat nog steeds als een huis – hoezeer Koos ook gelijk heeft als hij in paperworks nl schrijft dat “the glitzy Youtube touch” helaas net een brug te ver was voor ons.

Heel mooi ook is de opdracht die Koos Staal mijn exemplaar van Paperworks nl meegaf.

“Voor hem het boek om er blijvend aan te herinneren dat, net als bij de papieren krant, ook bij digitale media de kwaliteit van typografie core business is; het geven van betekenissen aan tekstvormen, hierarchieën markeren, navigatie.”

Beste Koos, ik knoop het in mijn oren. Je hebt gelijk en ja, het kan beter. Veel beter.

[Fast Moving Targets werkt aan het project 'De Realtime Revolutie; Hoe Twitter (bijna) alles verandert'. Bestel nu het boek of schrijf in voor een van de events. De kickoff is op 19 april met het event De Realtime Revolutie. 9 Tweeps over de kracht en kansen van Twitter. Meer informatie over programma, sprekers en tickets]

Door Erwin Blom

Realtime media hebben hun sporen nagelaten op de journalistiek. Het werk wordt makkelijker door nieuwe gereedschappen en moeilijker door nieuwe toetreders, maar bovenal is Twitter een cadeautje voor het vak. Erwin Blom is bezig met een speurtocht die de impact van de Realtime Revolutie moet blootleggen. Onderstaand alvast een hoofdstuk uit zijn (nog te verschijnen) boek daarover. Blom stelt de vragen, de antwoorden zijn van Bart Brouwers.

Wat is de impact van het realtime web op de journalistiek?

“Het is doodsimpel geworden om in te treden. Je hoeft geen lange opleiding meer te hebben gehad. De concurrentie is daarmee groter geworden. De markt is voller geworden. Het informatieaanbod is meer geworden. En dat lijkt nadelig te zijn voor journalisten, maar journalisten die hun vaardigheden meer en beter inzetten kunnen het verschil blijven maken.”

Hoe moeten ze dat doen dan? Wat is hun rol?

“Hun rol zal in de toekomst veel minder die van klassieke zender zijn. De klassieke zender die informatie vergaart en monopolie veinst op informatie en kennis. Dat hebben we decennia lang kunnen volhouden omdat er geen internet was. Mensen konden berichten niet zo makkelijk controleren als nu wel het geval is. Dat masker is afgevallen. Je kunt nu als journalist ook niet meer 24 uur of langer op nieuws blijven zitten tot je het moment van publicatie rijp acht, je moet publiceren wat je weet en wat je hebt als je het hebt.”

“Veel belangrijker zal het worden om de informatie los te maken van de mensen die de kennis wel bezitten. Het is minder een product dan een proces geworden. Het proces van informatie stapelen. Je hebt zelf een brok informatie, je haalt iets uit je publiek, dat vul je weer aan en vervolgens laat je het weer verbeteren door anderen. Dat proces moet georganiseerd worden. En daar zullen journalisten zich meer in moeten specialiseren dan voorheen.”

Maar journalisten zijn ook minder nodig. Partijen hebben zelf hun kanalen om hun publiek te bereiken. Van Wilders die via Twitter kant en klare quotes verspreidt tot de KLM die met klanten over de aswolk kan communiceren.

“Dat is inderdaad de nieuwe realiteit. Toetreden is voor iedereen makkelijker geworden. Dat geldt ook voor bedrijven, instanties, politieke figuren. Je ziet dat veel journalisten daar moeite mee hebben. Sommigen ontkennen het of zeggen dat het pas betrouwbaar is als zij er naar hebben gekeken, maar het publiek smult ervan of zet het praktisch in. Dit sluit aan op mijn mening dat de journalist meer een proces moet bewaken en coördineren dan alleenheerser willen zijn.”

“Bij Dichtbij hebben we communitymanagers. Die hebben voor een groot deel de kenmerken van de journalist die vergaart, verspreidt en informeert, maar daarnaast moeten zij er voor zorgen dat ook het publiek hoorbaar wordt en een plek in de stroom kan verwerven. De journalistieke basiswaarden blijven overeind, maar er komt een functie bij.”

Nieuwsgaring wordt aan de ene kant makkelijker omdat er meer informatie beschikbaar is en mensen via bijvoorbeeld Twitter makkelijker bereikbaar zijn, maar tegelijk moeilijker omdat er zoveel meer is… Veel nieuwsgebeurtenissen werden al middels tweets aangekondigd, zo kun je achteraf constateren, alleen zagen we ze niet. Het wordt dus ook moeilijker voor de journalist.

“Het is een fantastische tijd. Twitter en alles wat er rondom social media gebeurt is aan de ene kant een cadeautje voor de journalistiek, omdat daarmee onze gereedschapskist echt flink is uitgebreid en het werk makkelijker en lonender is geworden. Maar de andere kant van de medaille is er inderdaad ook. Het wachten is nu op de technische hulpmiddelen die ons in staat stellen om onze menselijke kracht, onze eigen vaardigheden, te koppelen aan techniek om de selectie echt goed te maken. Dat zal overigens weer tot gevolg hebben dat het ook voor de niet-professionals makkelijker wordt om daar weer aan mee te doen. Wat voor de wel-professionals ook weer tot een nieuwe uitdaging leidt …”

Ik merk dat de journalistiek nog vaak op Twitter neerkijkt, terwijl er zoveel te halen is.

“Toen ik nog bij Spits werkte, vonden mijn collega hoofdredacteuren me al raar omdat ik bij een gratis krant werkte, maar nog vreemder toen ik Twitter bij de redactie verplicht stelde. Toen was ik helemaal de paria van de journalistiek. Er waren toen hoofdredacteuren die hun redacteuren verboden te twitteren omdat het tot onzin en afleiding zou leiden. Die tijd ligt gelukkig achter ons, maar nog steeds moet je je regelmatig verantwoorden voor Twitter. Dat is te bizar voor woorden. Het is een wezenlijk deel van de gereedschapskist van een journalist. Maar we moeten ook accepteren dat het voor sommigen gewoon niet is weggelegd. Zoals niet iedereen een goed interviewer is en niet iedereen een goede eindredacteur, zo heb je nu ook mensen die meer of minder bedreven zijn in social mediagebruik.”

Wat zijn de gevaren voor de journalistiek?

“Dat er snel onzin de ronde kan doen. Maar het blijft nu eenmaal de taak van de journalist om bronnen na te gaan en te dubbelchecken. De spam irriteert me meer. Wegener was vandaag trending topic en dan zie je hoe snel mensen een onderwerp proberen te kapen met inhoud die niets met het onderwerp te maken heeft. Dan zie je dat Twitter nog in de kinderschoenen staat. Het is nog op een houtje-touwtje-manier georganiseerd. Je moet zelf elke keer weer de oplossing in elkaar flansen om door de bomen het bos te blijven zien. Mensen die daar nog niet echt in bedreven zijn, lopen een vrij groot risico om daar de weg kwijt te raken of zelfs de verkeerde kant op te lopen. Journalisten moeten blijven filteren. Er is meer bijgekomen en de stromen gaan sneller, maar de taak blijft dezelfde.”

Dit interview verscheen eerder op Fast Moving Targets.

In 2012 reikt Stichting KIM (Forum voor Reflectie op Journalistiek) voor het eerst de KIM-essayprijs uit. Met deze prijs wil het KIM het debat over journalistieke kwaliteit stimuleren en aankomende journalisten en mediadeskundigen aanmoedigen om een zichtbare rol te spelen in dat debat. Aan deze prijs is, behalve eer en media-aandacht, een geldbedrag van 1.000 euro verbonden. Het essay sluit aan bij het onderwerp van het KIM-debat van datzelfde jaar. In 2012 is dat ‘dilemma’s van geprofileerde journalistiek’.

Het KIM nodigt studenten journalistiek, communicatiewetenschap en gerelateerde disciplines uit om essays in te sturen die aan een deskundige jury zullen worden voorgelegd.

Omvang: 2000 woorden.

Deadline inzending: 15 mei 2012

Inzenden naar: KIM, postbus 25, 6573 ZG Beek-Ubbergen. De naam van de auteur staat niet in of boven de tekst zelf, maar is op een apart blad vermeld, evenals het adres, de studie en de naam van de eigen onderwijsinstelling /-richting.

Voor meer informatie over het onderwerp, reglement en contactgegevens raadpleeg de website van het KIM.

Oh nee. De journalistiek zit in een crisis.

Na anderhalf jaar bij een krant te hebben gewerkt ben ik zowel verbijsterd als gefascineerd door het geloof in het papier. Het is bijna een religie. Net zoals Apple fanboys zich zaterdag in lange rijen aan de nieuwe Apple Store in Amsterdam vergaapten, houden veel journalisten van het knisperen van een krantje. De vette koppen, de mooie foto’s en natuurlijk je naam gedrukt onder je artikel. Dat geeft je, mij ook, dat geef ik eerlijk toe, het gevoel dat je bestaat. Dat je werk van de dag ervoor niet voor niets is geweest en echt betekenis heeft gehad. Wie schrijft, die blijft.

Maar ja, het is crisis in de dagbladjournalistiek. Jongeren en twintigers lezen al jaren geen krant meer, de rest zegt op en alleen de ouderen blijven trouw abonnee. Nieuwswebsites en apps worden steeds populairder en belangrijker. Dat riedeltje kent iedereen inmiddels wel. Op 27 februari was ik nog bij een debat over regionale journalistiek in Utrecht waar alle problemen nog eens uiteen werden gezet. En nog eens, en nog eens.

Maar een alternatief voor papier is onbespreekbaar. Heiligschennis bijna. Sommigen luisteren, knikken geïnteresseerd en steken hun kop weer in het zand. Anderen halen de oudjes erbij die echt niet met een computer overweg kunnen, laat staan een tablet. Maar de meest extreme reactie was zoiets als dit: “Een krant die je alleen online, op de tablet of op de telefoon kunt bekijken en dus niet op papier? Dat kan echt niet. Hoe kun je dat zeggen terwijl je bij een krant werkt!?”

Ja, hoe kan ik dat in hemelsnaam zeggen? Voor mij hangt papier namelijk niet samen met een goed nieuwsartikel, een goede achtergrond of een goed interview. Het gaat erom wat ik heb geschreven en niet waar dat staat. Nieuws dat online staat wordt vaak gezien als kwalitatief slecht en vluchtig. Maar dat heb je toch zelf in de hand? Je kan er toch voor kiezen om iets pas online te zetten of in een app te verwerken wanneer alles is gecheckt en je tevreden bent over het stuk? Kortom: wanneer je het ook in de krant zou zetten. Een leuk voordeel is dat de krant pas de volgende ochtend op de deurmat valt en de online versie meteen beschikbaar is wanneer het artikel af is.

Kunnen dagbladjournalisten zich ooit losweken van het papier? Die discussie werd ook weer flink op scherp gezet naar aanleiding van het artikel ‘Zullen we de papieren krant afschaffen?’ van Geert-Jan Bogaerts op journalistenwebsite De Nieuwe Reporter. Commentaar: nee, adverteerders willen dat niet, nee, ICT kost ook heel veel geld, nee, dat moet je in fases doen etc. etc. Wat mij betreft klinkt het allemaal een beetje als smoesjes.

Maar, het is natuurlijk ook ontzettend mens-eigen om nostalgisch vast te houden aan het verleden en een beetje bang te zijn voor de veranderingen van de toekomst.

Deze blogpost verscheen eerder op het persoonlijke weblog van Joëlla Angenent