Grafiek van www.baekdal.com

Terugkijken is niet zo moeilijk, dus over de periode tussen 1800 en pakweg 2009 zal weinig debat zijn. Maar discutabeler – en daarmee interessanter – wordt het waar Baekdal de toekomst in tuurt. Geen kranten meer vanaf 2020, een marginaal bestaan voor tv. De echte interactie vindt plaats op sociale netwerken maar vooral rondom het concept van sociaal nieuws: burgers die elkaar informeren en daar helemaal geen traditionele media bij nodig hebben. In feite zijn we in die visie terug bij de marktplaats, maar dan wat massaler, want digitaal en dus zonder ruimtebeperking georganiseerd.

Juist daarover is ook nu al aardig wat debat, ook in Nederland. Zo wees onderzoeker Tom Bakker van de Universiteit van Amsterdam er vorige week bij BNR Mediazaken al op dat dit in theorie misschien wel mogelijk is, maar journalisten in de praktijk nog steeds die maatschappelijk relevante rol hebben die hen onderscheidt van gewone burgers. “Mensen zijn relatief lui; een mailtje of een foto naar de Volkskrant sturen doen ze nog wel maar verder dan dat gaat het eigenlijk niet als het gaat om nieuws maken.”

Waarschijnlijk heeft hij, voor het moment en voor onze specifieke omgeving, gelijk. Maar de trend is desondanks zichtbaar. In de jaren negentig van de vorige eeuw ontstonden er al technieken en structuren die de ooit onomstreden unieke waarde van de journalistieke beroepsgroep aantastten. Bijna alle traditioneel slechts voor journalisten toegankelijke bronnen werden voor iedere burger – als die dat wilde – bereikbaar. Camera’s in handen van toevallige passanten, van exploitanten van Amsterdamse parkeergarages of  op pr beluste politici maken het nu mogelijk dat iedereen live mee kan maken wat men vroeger slechts via journalisten kon volgen. Het verzamelen van informatie is met een simpele zoekopdracht in Google een peuleschil en voor het op waarde schatten ervan gebruiken we onze virtuele vrienden in onze los samengestelde sociale netwerken.

Zelfs het maken en oneindig verspreiden van informatie ligt inmiddels voor iedereen binnen bereik: een onbetaalbare drukpers is vervangen door gratis webpagina’s. Specifieke gratis software en betaalbare video-apparatuur doen de rest. Iedereen kan uitgever worden en de aspecten die een ‘gewoon burger’ tot een journalist maken, zijn ontkoppeld van het bestaan van een uitgeversmaatschappij en slechts afhankelijk van een innerlijke drijfveer en wat specifieke vaardigheden.

Journalisten mogen dan minstens zo veel kunnen als voorheen, inmiddels geldt dat de halve wereld zich hun ooit unieke vaardigheden eigen heeft kunnen maken. Daarmee is hun onderscheidende waarde weggevaagd, zonder dat ze – bekeken vanuit de oude wereld – zelf ook maar een fractie slechter zijn gaan functioneren. Hun beroep is gedemocratiseerd. Hetgeen, vanuit een maatschappelijk perspectief, goed is, maar grote gevolgen heeft voor de oude uitoefenaars van het beroep en misschien nog wel grotere voor de uitgeefhuizen waar ze tot op dit moment een natuurlijk onderdak vinden.

Afgelopen vrijdag hoorden we weer een mooi oude media-voorbeeld: directeur Jacques Kuyf van de FD Mediagroep mocht in zijn eigen (BNR-)programma Mediazaken uitleggen hoe het precies zat met de bezuinigingen in zijn bedrijf. Behalve de normale opmerkingen (wegblijvende adverteerders, daardoor minder personeel, maar toch aanhoudende kwaliteit voor de lezers en luisteraars, etc) gaf hij ook weer eens een plaagstootje richting Google. Na de constatering dat kwaliteitsjournalistiek nooit gratis kan zijn, zei hij letterlijk: “Alle Googles en telefoonbedrijven die onze inhoud ruimhartig doorsturen om hun klanten te bedienen, zullen op termijn wat mij betreft moeten gaan betalen.”

Hij gaat de deurwaarder langssturen?

Het was zeker niet de eerste keer dat Google de wind van voren kreeg. En het zal ook niet de laatste keer zijn. Meest in het oog springende criticaster in Nederland is voorzitter Kees Spaan van de Nederlandse Dagbladpers (NDP). Hij laat geen mogelijkheid onbenut om te roepen dat Google en consorten de grote boeven van medialand zijn. En wel vooral omdat ze gratis zouden meeliften op de kwaliteit die de verzamelde oude media tegen hoge kosten weten te leveren.

Klinkt als Kuyfs deurwaarder.

Ook de NVJ deed onlangs een duit in het zakje. In een brief aan de Commissie-Brinkman (Innovatie en Toekomst Pers, zie eerdere blogpost) meldde ze dat er partijen zijn, “die (zeer) goed geld verdienen op het net, maar dat zijn niet de nieuws- en opiniemakers, maar de providers, telecombedrijven, zoekmachines en (geautomatiseerde) verzamelsites, die daarbij gratis profiteren van de inspanningen van de makers.” Door de auteursrechten ook online beter te regelen, wil de NVJ een deel van de winsten van derden doorsluizen naar de makers.

Ah, ook hier lijkt weer een deurwaarder in beeld te komen.

De zorg is dus dat dure oldskool-krantenredacties al het werk doen en Google er vervolgens mee aan de haal gaat.  En hoe vaker (en langer) Google dat doet, des  te groter de kans dat het grote publiek denkt dat kranten helemaal niet meer nodig zijn.  En dat is – in de ogen van de bezorgden – vreemd en gevaarlijk tegelijk, aangezien Google zelf helemaal niets produceert, maar slechts als doorgeefluik fungeert. In de woorden van Kees Spaan: lezers zouden moeten beseffen dat er op tv en op internet nauwelijks nieuws zou zijn als die krantenredacties dat niet zouden maken.

Daar heeft Spaan natuurlijk een punt. Maar wel een punt dat al gemaakt werd toen tv pas net bestond en dus nauwelijks kan gelden als de oorzaak voor het recente verval van de dode-bomenindustrie. Bovendien: kunnen Google en consorten wel echt van diefstal beticht worden, aangezien ze doorgaans hun bronvermeldingen keurig op orde hebben en meestal niet meer doen dan de oorspronkelijke vindplaats (met kop en aanhef) doorgeven? Is het niet gewoon zo dat kranten de boot hebben gemist, deze aan de nieuwe internetpartijen hebben gelaten en nu dus ten onrechte klagen over de inventiviteit die ze eigenlijk zelf hadden moeten hebben?

Het auteursrecht in de digitale omgeving is een aflopende zaak, zo constateerde ook Herbert Blankesteijn onlangs op Pluspost. Er zullen de komende tijd vast nog wel wat succesjes geboekt worden in de strijd tegen het illegaal doorplaatsen van artikelen, er zullen veroordelingen volgen en zelfs zal hier en daar een enkele deurwaarder zijn geld kunnen ophalen, maar op termijn is die oorlog simpelweg niet te winnen. Er is een nieuwe realiteit aan het ontstaan, die op den duur ook nieuwe wetgeving vergt.

En ja, kranten doen er dus beter aan met wat minder angst en veel meer hoop naar Google te kijken. Soms door wat goede ideeen te kopieren, dan weer door er mee samen te werken maar bovenal door inspiratie op te doen uit de vraag van Jarvis: wat zou Google doen…?