Door Frank Volmer

Minister Plasterk suggereert dat hij de pers tegemoet komt maar draait vervolgens vakkundig commerciële media de nek om met vertraging en slecht beleid. Het beleid van de minister loopt structureel 20 jaar achter. De Minister blijft denken in kranten, radio, tv, internet en mobiel en laat niet merken iets te begrijpen van de samenhang en de wijze waarop de mediaconsumptie van het publiek zich ontwikkelt.

De problematiek gaat niet over kranten of de pers. Het gaat om journalistiek en de behoefte van mensen aan informatie, nieuws, opinie, duiding en achtergronden. En die behoefte zal ook in de toekomst op verschillende manieren worden bevredigd. De bedrijven die dat nu doen met verschillende merken zullen met het gedrag van het publiek moeten meebewegen.

Er komt ooit een tijd dat kranten zoals we ze nu kennen niet meer bestaan. Er zijn al regionale kranten verdwenen. En dat is in beginsel niet erg. Als uitgevers de behoefte bij het publiek aan wat ze werkelijk doen, maar kunnen blijven invullen. Dat zal niet lukken als de Publieke Omroep, gefinancierd vanuit belastinggeld, met een alsmaar groeiend aanbod van websites, digitale themakanalen en mobiele applicaties, waarop door de Ster ook nog overal advertenties worden verkocht, ongebreideld blijft concurreren. Mensen kunnen een minuut tijd immers maar één keer besteden, net als adverteerders hun euro’s.

Verdienmodellen voor internetsites, iPhone-applicaties en themakanalen zijn allen fragiel. Ondertussen lanceren de omroepen de ene website na de ander. Joop.nl moet gaan concurreren met bestaande of geplande progressieve weblogs, met onjo.nl heeft de publieke omroep een platform voor onderzoeksjournalistiek. Het zijn maar twee voorbeelden van het groeiend aantal initiatieven die worden gefinancierd uit het miljard dat Plasterk er voor uittrekt. En hij weigert vooraf een impactanalyse te laten doen naar het effect van al deze initiatieven.

NPO-directeur Hagoort wil “de noodlijdende kranten graag tegemoet komen”. Mooi. We willen graag de technologie en het materiaal van de NPO gebruiken op onze sites. Dat is per slot van rekening al betaald uit belastingen. Het antwoord van Hagoort is dat we het materiaal onversneden mogen gebruiken mits er sterreclame omheen verkocht mag worden. Maar hoe had hij dan gedacht dat wij daar aan kunnen verdienen?

De publieke omroep zegt nu eindelijk de programmagegevens per week te willen leveren tegen redelijke voorwaarden. Nu betalen de kranten samen al circa 250.000 euro per jaar voor de gegevens op 24-uurs basis. Eenmaal per week leveren moet voordeliger zijn dan dagelijks, dus onder dat bedrag zullen we moeten uitkomen. Of zou de prijs moeten samenhangen met een geprognosticeerd verlies op inkomsten bij de bestaande programmabladen? Als dat laatste het geval is dan zouden uitgevers moeten betalen voor het jarenlang voortduren van een misstand.

Waarom gaat hij niet terug naar de basis? Waarom wordt niet eerst de vraag gesteld wat precies de functies zijn van een publieke omroep? Ooit is zij ontstaan om de schaarste in de ether te regulieren. Van die schaarste is steeds minder sprake. Daar hoort een overheid op te anticiperen door vooraf vast te stellen of belang van een initiatief van de PO opweegt tegen de schade die in de private markt ontstaat. In vrijwel alle andere sectoren zien we een overheid die een stapje terug doet maar als het gaat om de media zien we dat de overheid steeds minder ruimte laat voor commercieel initiatief. Uiteindelijk leidt dat tot een vermindering van privaat gefinancierde journalistiek en daarmee tot minder controle op de publieke en private macht. En het klinkt zwaar, maar dat ondergraaft uiteindelijk het functioneren van een gezonde samenleving.

Ik vermoed dat het laatste het geval is. Plasterk schrijft dat hij veel van de adviezen van Brinkman heeft overgenomen en dat is ook zo. Maar tegelijkertijd heeft hij er ook enkele duidelijk terzijde geschoven en van de rest heeft hij de scherpe kantjes afgehaald. Geen toeval natuurlijk, want onze mediaminister wil ze de komende maanden zo ongeschonden mogelijk door een politiek proces loodsen. De realist in mij zegt dat dat verstandig is. Om in elk geval nog íets gedaan te krijgen ter versterking van de journalistiek in Nederland. Maar diezelfde realist weet ook dat het bij lange na niet voldoende zal zijn.

Let wel, Plasterk trekt een groot aantal zinnige conclusies en doet enkele aanbevelingen waar weinig tegen in te brengen valt. Zo stelt hij vast dat de overheid weliswaar op afstand moet blijven, maar kan helpen via wet- en regelgeving die ondernemerschap bevordert, door het stimuleren van zelfregulering en met tijdelijke financiële steun. Ook bevestigt hij het belang van samenwerking, bijvoorbeeld tussen omroep en pers. Helaas staan daar staan ook een paar minder verstandige aanbevelingen tegenover. Het voornemen om de tijdelijke wet mediaconcentraties toch te verlengen is er daar eentje van. De wet is van een andere tijd, houdt geen rekening met het digitale speelveld en is daarom een onding geworden.

Bovendien laat Plasterk hier en daar het mes echt in het varken steken, door helemaal geen besluit te nemen of een besluit zo in te kleden dat het nauwelijks uit te voeren is. Denk daarbij vooral aan het zogenaamd vrijgeven van de omroepgegevens “tegen een redelijke vergoeding”. Daar schiet je dus geen meter mee op. Of aan het dossier van de gezamenlijke distributie van kranten. Geen enkele druk op de uitgevers om daar nu eindelijk eens uit te komen.

Ook staan er een paar inconsequenties in de nota van Plasterk. Zo schrijft hij dat het eventueel omvallen van ANP en GPD “diepe gaten in de journalistieke infrastructuur” zou slaan, maar honoreert tegelijkertijd een nieuw cultureel persbureau met een startsubsidie, omdat het dagbladen in staat stelt op maat in te kopen “in plaats van veel te betalen voor een breed pakket aan diensten waarvan de helft misschien overbodig is.” Dat is zuigen en blazen tegelijk; het lijkt me echt een misser.

In dezelfde categorie, maar tegelijk ronduit hilarisch en verder zonder al te veel consequenties, is de opmerking die een in omzet relatief kleine Nederlandse nieuwssite gelijk stelt aan het allergrootste mediabedrijf ter wereld. “Op internet zijn er grootverdieners als nu.nl en Google”, lezen we. Tsja, je zou bijna gaan denken dat het ministerie onvoldoende zicht heeft op wat zich momenteel in de wereld van de digitale media afspeelt.

En met die constatering kom ik vanzelf op de wat mij betreft ernstigste omissie in Plasterks verhaal: de grove onderschatting van de krachten die nu buiten de gevestigde, op dagbladen georiënteerde mediaconcerns ontstaan. En daarmee van de mate waarin digitale zolderkamer-initiatieven de journalistiek zelf op een hoger plan kunnen tillen. Letterlijk zegt Plasterk dat hij met zijn beleidsreactie “de printmedia wil helpen orde op zaken te stellen.” Dat is, zelfs als je vaststelt hoe belangrijk de dagbladen de afgelopen decennia waren én beseft dat ze nu echt een probleem hebben waar de maatschappij last van heeft, een onverstandige inperking van het speelveld. Sterker nog, hiermee zou hij uiteindelijk de journalistiek – waar het toch allemaal om begonnen was – ongewild extra schade kunnen berokkenen. Als de journalistiek immers érgens behoefte aan heeft, is het een koppeling van oude kwaliteiten aan nieuwe mogelijkheden. Hoe sterker de online journalistiek wordt, des te kansrijker dat traject. Het had de minister gesierd als hij wat meer aandacht had gegeven aan wat zich de afgelopen tien jaar in de wereld van de digitale journalistiek heeft afgespeeld en voor de kansen die daar nog liggen.

Zo is het is doodzonde dat hij de regeling voor jonge journalisten tegen het advies van de commissie Brinkman in nadrukkelijk beperkt tot de kranten en opiniebladen. Hier lag een kans voor open doel om verandering aan te brengen in Plasterks eigen constatering dat internetmedia nog wel wat extra journalistieke kracht kunnen gebruiken. Hij laat hem onbenut en dat is moeilijk te begrijpen.

Tot slot de innovaties. Ja, er is 8 miljoen beschikbaar en ja, daar gaan vast een paar heel mooie vernieuwingen uit voortkomen. Dat is goed voor de bedenkers ervan en uitstekend voor de nieuwssector. Maar het is minder dan een druppel op een gloeiende plaat. Onder aan de streep blijft het dan ook vooral aankomen op gezond ondernemerschap uit de sector zelf. Wie vooruit wil, wie brood blijft zien in een onafhankelijke journalistieke informatievoorziening, is vooral op zichzelf aangewezen om daar een verdienmodel aan te hangen. Wat dat betreft is enige nuchterheid op zijn plaats. De oude en de nieuwe wereld staan, ondanks de inspanningen van de commissie Brinkman en Plasterks getoonde voorkeuren, nog steeds op exact dezelfde positie: klaar voor de start.

(deze blogpost is ook verschenen op Villamedia)

Minder regelgeving, meer ruimte voor ondernemerschap, een stimulans voor samenwerking tussen ‘publieken’ en ‘commerciëlen’, een lading aan voorstellen voor innovatie en hier en daar wat extra onderzoek. De Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers, de commissie-Brinkman, wist dat met 8 miljoen euro de krantensector niet gered kon worden. Ze heeft zich in het rapport ‘De volgende editie’, daarom vooral gericht op maatregelen waar de journalistiek in de volle breedte (online, print, omroep) haar voordeel mee kon doen. Het leidde tot 21 adviezen waar de journalistiek, de politiek, uitgevers en bestuurders de tanden in stuk kunnen bijten.

En oh ja, helemaal aan het einde van dat verslag was er ook nog een tipje. Letterlijk de laatste alinea van het rapport. Denk eens na, luidde de overweging, over een methode om onder nieuwsconsumenten meer besef te laten doorklinken dat nieuws weliswaar vrijelijk over het net vliegt, maar dat journalistiek wel degelijk geld kost. Als je daarvoor zo’n twee euro per internetaansluiting per jaar zou vragen (een kop koffie is duurder), zou dat zelfs een mooi aanvullend bedrag kunnen opleveren dat ten goede kan komen aan journalistieke innovatie.

We hebben het geweten. Aangezwengeld door Trouw, dat dit nieuwtje al voor de presentatie van het rapport op de voorpagina van de krant wist te melden, buitelde iedereen over elkaar heen om — gebruik makend van de meest ingenieuze vergelijkingen — deze gedachte als volkomen ridicuul van de hand te wijzen.

Je zou denken: punt gemaakt, volgende keer wat handiger aanpakken en over tot de orde van de dag, werk maken van de echte kern van het rapport. Maar dat viel nog niet mee. Want in elk debat, elke discussie, elk interview en elk artikel kwam ook de dagen daarna telkens dit ene punt weer bovendrijven. Ook in het FD.

Nee, het hielp niet dat we bleven uitleggen dat dit niet de kern van het advies was, dat de internetheffing niet eens bij de officiële aanbevelingen stond en dat de echte voorstellen op geen enkele manier gefinancierd hoefden te worden met de opbrengst van zo’n heffing. En áls er al ooit zo’n heffing zou komen, dat deze dan zeker niet bedoeld was om ‘kranten te redden’, maar juist om journalistieke innovatie te bespoedigen.

We zullen ermee moeten leven dat dit rapport ook over vijf jaar vooral nog bekend zal staan als het vermaledijde advies over de internetheffing. Los daarvan gaat het gelukkig inmiddels ook om die 21 aanbevelingen. Daarmee is ondanks de commotie een belangrijk doel van de commissie al bereikt: het debat over de toekomst van de journalistiek in Nederland aanwakkeren.

Maar wat ons betreft is dat pas het begin. Het rapport wil vooral het ondernemerschap in medialand bevorderen en — mede daardoor — de basis voor de journalistiek versterken. De oude journalistieke centra, de kranten, zijn daarbij weliswaar als vertrekpunt gebruikt, maar de adviezen zelf gaan verder; ze raken alles en iedereen die zich met journalistiek bezighoudt. Tenminste, als ze zich willen laten raken.

Het mooie van het rapport is dat iedereen die journalistiek vooruit wil, er wat uit kan halen. Maar daarvoor moeten de meest betrokken partijen wel wat stappen willen zetten. De politiek op de eerste plaats door serieus werk te maken van de aanbevelingen. Zeker waar die gericht zijn op aanpassingen in wet- en regelgeving, gaat daar doorgaans nogal wat tijd overheen. Denk daarbij aan de wet mediaconcentraties of aan de mogelijk verstorende rol van de Ster.

Er is politieke moed voor nodig om oude partijstandpunten te laten sneuvelen, bijvoorbeeld in relatie tot het omroepbestel. Omroepgegevens beschikbaar stellen, programma’s zelf (inclusief de technische inbedding) vrijgeven, alles onder het motto dat wat met publiek geld bekostigd is, ook zo breed mogelijk ter beschikking van het publiek moet komen.

Maar daar kan het niet bij blijven. Deze politieke moed zal een evenknie moeten vinden in gedurfd ondernemerschap uit de sector. Leidraad daarbij wat mij betreft: het besef dat de veelheid aan onlineplatforms doeltreffender is voor de meeste journalistieke boodschappen dan de oude media dat waren. Natuurlijk hoeven we de kranten, nieuwsbladen en opinietijdschriften niet per direct af te schrijven (ze hebben ook zo hun voordelen), maar wel is dit het moment voor realisme: uit oogpunt van kosten, snelheid en inhoudelijke mogelijkheden is internet effectiever dan papier.

Daar staat tegenover dat er wel degelijk nog een probleem zit aan de omzetkant, maar hier en daar zijn ook al voorbeelden om dat te doorbreken. Bovendien: juist daarvoor is gedurfd ondernemerschap — met hier en daar een klein zetje van de overheid — de sleutelformule.

Wie echt wat wil betekenen de komende tijd, zorgt voor een structuur die rekening houdt met zowel de veel grotere technische en inhoudelijke mogelijkheden als de veranderende wensen van het publiek. Kernwoorden daarbij: transparantie, snelheid, interactie, connectiviteit en convergentie.

De commissie is klaar, de eerste al dan niet doordachte reacties zijn gehoord, het is nu tijd voor het serieuze werk.

Deze bijdrage is geschreven door Paul Molenaar en Bart Brouwers, beiden tussen januari en juni 2009 lid van de Commissie-Brinkman.

Dat zijn grote woorden uit een groot journalistiek en menselijk hart. Maar ook woorden die snel verstomd raken als ze niet worden overgenomen door invloedrijkere organisaties zoals de FNV (waartoe de journalistenvakbond NVJ behoort) of beter nog, de politiek. En die kans lijkt, gezien de gevoeligheden waarmee het poltieke spel rondom onze Afghanistan-missie is omgeven, niet erg groot. Elzerman neemt dus bewust een risico. Als zijn pleidooi wordt overgenomen, zou dat het bewijs kunnen zijn dat de NVJ er nog steeds toe doet. Zo niet, dan geldt per definitie het omgekeerde. 

Ik vrees voor het lot van Elzerman en zijn NVJ en baseer dat niet alleen op het verleden, maar ook op de jaarrede van vandaag. Deze ademt namelijk de sfeer van gelatenheid, gebedel en gesomber: niet bepaald ingrediënten die nodig zijn voor een attitudeverandering in de branche. En al evenmin het bewijs dat hier een organisatie staat die haar ruim 8000 leden met trots de weg wijst.

Want hoewel hij tot drie keer toe belooft zijn boodschap positief te houden, lukt dat vandaag alleen bij de mededeling dat het ledental van de NVJ weer wat gestegen is, met zo’n 100 in vier maanden tijd. De oorzaak van die groei geeft trouwens wat minder reden tot juichen, vermoedt Elzerman: het dreigend banenverlies als gevolg van de crisis.

Belangrijker: hoe wil Elzermans NVJ de door hem waargenomen “verloedering” in het medialandschap dan voor die 8340 journalisten te lijf gaan? Met sterke verwijzingen naar de situatie in Vlaanderen, pleit hij voor versterking van de media-infrastructuur op alle niveaus, via een veel actiever overheidsbeleid. Want alleen op die manier, zo zegt hij, kunnen de maatschappelijke en culturele functies van de media gewaarborgd worden.

Van daaruit is het natuurlijk maar een kleine stap naar de commissie-Brinkman, die momenteel in opdracht van minister Plasterk (media) zoekt naar oplossingsrichtingen voor innovaties in journalistiek en media. Zonder de volledige NVJ-wensenlijst te herhalen, benadrukt Elzerman vijf hoofdthema’s:

1. Crossmediale bijscholing voor journalisten,

2. een Stimuleringsfonds voor de Media dat meer dan nu echte innovaties steunt,

3. een innovatiecentrum dat “als een TNO voor de media” nieuwe verdienmodellen uittest,

4. een actualisering en versteviging van de auteurswet, zodat intellectueel jatwerk beter kan worden voorkomen,

5. het wegnemen van wettelijke belemmeringen en creëren van fiscale voordelen.

Allemaal goed bedoeld en zeker niet allemaal zonder nut. Want wie kan tegen bijscholing of innovaties zijn? En welke uitgever zou niet graag minder belasting betalen en al het werk van zijn redacties onkopieerbaar willen maken? Maar nog even los van de haalbaarheid (auteursrecht is op nationaal niveau bijvoorbeeld nauwelijks meer aan te scherpen, daar hebben we Europa voor), is zijn pakketje niet echt vernieuwend te noemen en vooral niet echt gebaseerd op eigen kracht en verantwoordelijkheid. Dat geldt ook voor de rest van de suggesties in de jaarrede. De onverholen lof voor de klaagzang van Elzermans Vlaamse collega  Van de Looverbosch (die daarvoor een karikatuur schetst van de werkelijkheid) spreekt boekdelen, net zoals de toewijzing van de schuldvraag aan iedereen buiten de eigen kring.

Waarom heeft de NVJ-voorzitter juist de kans van de jaarrede niet gegrepen om zijn achterban op te roepen om – gestuurd door de NVJ zelf – te komen tot nieuwe oplossingen, die waarlijk gebaseerd zijn op de nog steeds zichtbare kracht van de sector? Waarom wederom in de slachtofferrol, in het defensief en in het gebedel? Waarom niet een krachtige aanzet tot concern-overstijgende journalistieke uitdagingen? Waarom geen haarscherpe analyse van de kansen van deze overgangstijd? En waarom geen kritischere blik op het eigen presteren?

Over dat laatste gesproken: Elzerman begint zijn jaarrede met een voorbeeld dat in zijn ogen bewijst hoe schadelijk het is voor de maatschappij als we verder afglijden naar een speelveld met afhankelijkere en minder kritische journalisten. De poging mondt uit in een pijnlijke blunder.  Als we lezen dat Christian van Thillo een “charismatisch en goed geluimde Vlaming” is, moeten we beseffen dat dat nieuws wel eens gestuurd zou kunnen zijn door de betrokkene zelf, beweert hij. Hij citeert daarvoor uit een artikel van MD Weekly, een gratis online nieuwsaggregator en -samenvatter, en concludeert dat Van Thillo’s Persgroep zelf de bron is van dit positieve berichtje. Niets is minder waar: MD Weekly is (tenzij ik ergens een eigendomslink over het hoofd zie) een door Profnews uitgegeven kennisportal dat nota bene zelf – terecht of niet – nogal hard lijkt te strijden voor zijn auteursrechten. Hoe pijnlijk dat de voorzitter van de journalistenvakbond niet door lijkt te hebben hoe het spel gespeeld wordt en hoe lullig dat hij de bron niet echt gecheckt heeft. En dat terwijl juist zo’n MD Weekly bij uitstek het doelwit zou kunnen zijn voor alle auteursrechtbevechters.

Een tipje dan maar tot slot:  MD Weekly heeft maar liefst 170 van haar “originele” berichten gebaseerd op NVJ-uitgave De Journalist. En claimt op basis daarvan eigen berichtgeving waarop auteursrecht van toepassing zou zijn. De testcase ligt voor de hand: gooi uit die hengel en vang de copyrights in 170-voud.

Misschien niet nu, misschien niet onder dit kabinet en misschien zelfs niet onder de meeste kabinetten, maar toch: “Ik zou niet durven uitsluiten dat onder een PVV-mediaminister ineens wel bij de kranten gevraagd zal worden om aardig te zijn voor de subsidieverstrekker. Het is in elk geval onverstandig om de huidige situatie, ook in relatie tot de publieke omroep, te zien als het bewijs dat het altijd goed zal blijven gaan.”

Dat was duidelijke taal van de oud-minister. Voor de rest was het resultaat van het vandaag gehouden debat over de toekomst van de gedrukte media toch wat teleurstellend. Gespreksleider Frits Wester (RTL) deed zijn best de heikele punten op tafel te krijgen, maar achter de debattafel werden de antwoorden ofwel omzeild (Trouw-verslaggever Lex Oomkes), ofwel verpakt in al vele malen eerder gehoorde standpunten (Kees Spaan van de NDP).

Wester zelf had wel nog een paar mooie oneliners. Op Spaans vergelijking van de waarde van Mahler met die van de gemiddelde krantenredactie, kaatste hij direct terug: “Maar als het publiek Britney Spears wil in plaats van Mahler, en dus tevreden is met internetkwaliteit in plaats van een krant, dan zij dat toch zo?” 

Oomkes toonde zich een meester in het niet beantwoorden van de vraag waarom de door hem gewenste overheidssteun voor kranten dan wel zo gewenst is en liet zich verder vooral zien als pleitbezorger van de klassieke krantenredactie. “Het is toch schandalig dat op mijn redactie acht man op internet zijn gezet, ten koste van onder meer de politieke redactie?”

Voor Remkes intussen bleef het motto grote stappen snel thuis. Zo veegde hij de vloer aan met het potje van acht miljoen waarmee de commissie-Brinkman nu aan de slag mag. “Dat bedrag van acht miljoen lost helemaal niks op voor de journalistiek. Ook een hoger bedrag zou dat trouwens niet doen. De overheid kan er maar beter heel ver van wegblijven.”

Kees Spaan is onder bepaalde voorwaarden niet tegen overheidssteun. “Voor goede journalistieke projecten bijvoorbeeld waarvan de eigen uitgever het risicoprofiel net iets te groot acht, zou best geld beschikbaar kunnen komen.” Verder blijft Spaan hameren op een goede regeling van de journalistieke copyrights, zodat partijen als Google – maar in indirecte zin ook nu.nl – niet meer zo makkelijk goede sier kunnen maken met origineel journalistiek werk van krantenredacties.

Nee, de enige vraag die op de uitnodiging voor dit debat te lezen was (“wat betekent het accepteren van overheidssteun voor de journalistieke onafhankelijkheid van de gedrukte media?”), kon niet bepaald beantwoord worden. Laat staan eenduidig.

Och, er zijn meer wonderen verricht, zeker zo rond de paasdagen.

Maar één ding is desondanks duidelijk: hoe die adviezen van de commissie er ook uit gaan zien, er zullen meer mensen teleurgesteld raken dan dat er blij gaan worden. Daarvoor zijn de wensen, tips en dringende aanbevelingen simpelweg te divers – en te tegenstrijdig.

Hét thema van de laatste dagen lijkt de “bronheffing”. Volgens sommige Web 3.0-believers zou het mogelijk moeten zijn te allen tijde te achterhalen wat de oorsprong is van een bepaald bericht en op die manier dus ook copyrights in klinkende munt om te zetten. Het zou de uitkomst zijn voor kranten die nu hun zware journalistieke investeringen (in enkele gevallen zelfs weken werken aan één artikel) snel hun waarde zien verliezen. Zo gauw het gepubliceerd is, wordt de inhoud immers volop hergebruikt. Soms legaal, via citaatrecht of via een nieuw (persbureau-)artikel waarin wel nog verwezen wordt naar de bron, maar vaak ook met alle kenmerken van vuil jatwerk.

Jacques Kuyf (FD Mediagroep) liet in de Rode Hoed niet na te wijzen naar de makers van sites als nu.nl waar met een relatief kleine redactie een groot publiek bereikt kan worden. Mede dankzij de persbureaus die onder meer de kranten afstruinen voor hun nieuws. Kuyf was dan ook aangenaam verrast door de opmerkingen, diezelfde avond, van Raymond Franz van Trendlight. Franz zag een web3-toekomst voor zich (“nee, geen toekomst, het kan nu al”), waarbij API’s kunnen “controleren” waar een artikel vandaan komt en – belangrijker – waar dus de bronheffing naar toe kan.

Misschien ben ik te skeptisch in dit opzicht, maar ik zie het gewoon niet gebeuren. Hoe semantisch het web ook zal worden, er zullen altijd slimme mensen blijven bestaan die mee willen liften op de prestaties van anderen. En die dus op een of andere manier gebruik maken van artikelen afkomstig van derden. Sterker nog, het doorgeven, aanvullen en oneindig becommentariëren van een oorspronkelijke gedachte is zo’n beetje de kern van het moderne internet.

Het is voor redacties dan ook veel slimmer dit maar als een gegeven aan te nemen en er juist zo goed mogelijk gebruik van te gaan maken. Hoe vaker er verwezen wordt naar jouw content, des te sterker zal je naam worden en des te groter je publiek. Ga dus niet krampachtig om met de bescherming van iets dat uiteindelijk in de praktijk lastig te beschermen zal zijn, maar maak de omgeving van die originele content tot iets onmisbaars en onkopieerbaars. Een consument die- al dan niet via de API’s – merkt dat heel veel betrouwbare informatie bij jou vandaan komt, zal zijn vertrouwen ook op andere onderdelen aan jou schenken. Door bijvoorbeeld naast die (gratis) journalistieke waar, ook andere zaken af te nemen. Merchandise (boeken, reizen, dvd’s en wijn uit de webshop), zoals dat nu al gebeurt, maar ook verzekeringen, telefoon- en internetabonnementen, you name it.

Kevin Kelly van The Technium noemt zelfs acht “generative values” waarmee geld verdiend kan worden als neveneffect van een gratis dienst. “Why would we ever pay for anything that we could get for free? When anyone buys a version of something they could get for free, what are they purchasing? From my study of the network economy I see roughly eight categories of intangible value that we buy when we pay for something that could be free.”

De inhoud van een krantensite mag de basis zijn voor een gratis kopieermachine, maar met de betrouwbaarheid die dat oplevert kan wel degelijk geld verdiend worden.

Vin Crosbie, de New Yorkse criticaster van de Amerikaanse krantenindustrie, heeft niet zo veel op met de krantenindustrie. Dirk Singer citeert hem gretig in de presentatie (zie hieronder) die hij gisteren online zette. Het is een samenballing van een artikel over de toekomst van de huidige krantenmerken. Singers conclusie is minder pessimistisch dan die van Crosbie, maar ook hij moet vaststellen dat de gouden tijden van de krantenbusiness nooit meer gaan terugkeren. Ondanks dat het bereik van Britse kranten de laatste jaren alleen maar is gestegen (dankzij online-successen…), blijven de inkomsten verder dalen.

Dat betekent volgens Singer dat een deel uiteindelijk zal sneuvelen en de rest van de huidige krantenmerken in een tweestromenland terecht komt. Een deel gaat door in print (voor een kleiner, niche-achtig publiek en met meer nadruk op kwaliteit), een ander deel online (met mogelijk wel nog steeds een massapubliek).

Print Media RIP?

De Nederlandse situatie wijkt af van de Britse, in die zin dat het hier minder makkelijk is om een website winstgevend te maken. De Volkskrant kan bijvoorbeeld niet zoals the Guardian gebruik maken van een bijna onbeperkt taalgebied – en daardoor tientallen miljoenen unieke Amerikaanse bezoekers trekken. Maar ook hier zouden er, al dan niet na een shakeout, twee stromen kunnen ontstaan. Aan de ene kant zijn er dan de titels die kunnen overleven dankzij een klein maar trouw publiek dat bereid is te blijven betalen voor de krant en daarin eventueel gesteund worden door weldoeners. En aan de andere kant blijven de merken die op de online-platforms zoveel massa weten te bereiken dat adverteerders daar geld in willen steken.

Het ligt trouwens niet voor de hand dat dit spel alleen gespeeld gaat worden door de nu actieve titels en uitgeefconcerns. Zowel in print als online komen er ook nieuwe journalistieke merken in beeld, waarvan een deel het uiteindelijk ook weer niet gaat volhouden. Traditionele krantenconcerns brokkelen af of veranderen van functie, maar dat laat onverlet dat er in een democratische samenleving ruimte blijft voor journalistieke activiteiten. Al kan het geen kwaad om die – zeker in de overgangstijd waarin we nu leven – af en toe een steuntje in de rug te geven. Niet om koste wat kost een titel, een editie, een deelredactie of een redacteur in de lucht te houden, maar wel om te voorkomen dat met het aantasten van de “nutsvoorziening” die een goede journalistiek zou moeten zijn, ook  de democratie onnodig veel schade ondervindt. 

Wat de ondergrens is als het gaat om journalistieke kracht in een bepaald gebied, is niet met wiskundige formules te bepalen. Net zo min als vastgesteld kan worden wanneer er sprake is van een overschrijding van die grens en daarmee van een gevaar voor de samenleving. Wat wel helder is, is dat uiteindelijk de markt zelf de oplossing moet leveren en dat duwtjes in de rug slechts van tijdelijke aard mogen zijn. We moeten accepteren dat ook de informatie-industrie onderhevig is aan Darwinistische wetten: het is een komen en gaan van soorten en alleen de best aangepasten kunnen overleven.

Keen:  ”So if we can agree that the news business, like healthcare and the financial sector, is too important to fail, then shouldn’t the government be taking a more active gardening/watering role in ensuring that at least one or two of today’s digital flowers fully bloom in the future?”

En H.J.H. Hofland, in de Groene Amsterdammer van afgelopen week: “Het nieuws, onbevooroordeeld gebracht, toegelicht door deskundigen, behoort tot de publieke voorzieningen. Redacties van de serieuze media zijn instituten waar honderden specialisten werken. Met onverbiddelijke regelmaat leveren ze het product op basis waarvan de burgerij tot een gefundeerd politiek oordeel komt. Het zou logisch zijn om de productie van dit drukwerk ook tot de publieke voorzieningen te rekenen., zoals gas, water en licht.”

Nogmaals Hofland, in datzelfde nummer van de Groene: “Door de digitale communicatie, nu versterkt door de crisis, wordt de economische grondslag van de serieuze gedrukte media aangetast. Het is in het algemeen belang dat deze media op een of andere manier door de overheid gesteund worden zonder dat hun onafhankelijkheid wordt bedreigd.”

Het verschil tussen Keen en Hofland is dat de eerste de gesubsidieerde toekomst ziet in de online media, terwijl de tweede zich nog volledig richt op het aloude drukwerk.

De vraag of overheidssteun voor journalistiek aanvaardbaar is, is jarenlang vermeden. Een journalist laat zich immers niet sponsoren, al helemaal niet door de overheid. Maar onder druk wordt alles vloeibaar en nu staat de vraag bovenaan vele agenda’s. Niet in de laatste plaats die van de Commissie-Brinkman. Daar is de kwestie zelfs de kern van de opdracht die van minister Plasterk is meegekregen: kijk op welke manier de overheid een rol kan spelen bij innovatie en toekomstbestendigheid van de pers, cq de journalistiek.

De commissieleden zijn inmiddels anderhalve maand druk bezig met eigen onderzoek en presentaties door specialisten. Overheidssteun is het leidend thema, maar over de invulling daarvan lopen de wensen van het werkveld sterk uiteen. Niet onverwacht overigens. En wat het advies van de commissie straks ook moge zijn, het staat nu al vast dat dat niet het einde van de discussie zal zijn.