(dit artikel verscheen eerder in HP/De Tijd van 22 april 2010)

Een mens kan zich weken lang het hoofd breken over de vraag welke redenen er voor een krantenlezer zouden kunnen zijn om de krant te blijven lezen die nu zes dagen per week op zijn deurmat valt. Uiteindelijk valt er, met de beste wil van de wereld, maar één te bedenken: gewoonte. Omdat we er aan gewend zijn, omdat het past binnen ons ochtend- of avondritueel, omdat we ‘m aangereikt krijgen als we in de trein stappen, omdat we er nu eenmaal voor betaald hebben.

Daarom pakken we de krant.

Maar we lezen die krant toch voor het nieuws? Jazeker. Alleen zijn daar betere manieren voor.

En voor de achtergronden, de analyses? Ja hoor, maar ook daarvoor hebben we alternatieven.

Lezen we hem dan niet om vermaakt te worden? Ja, ook. Maar u begrijpt het al: dat kan makkelijker.

Maar de krant is toch hartstikke nuttig? Nou nee, nuttig is de krant niet. Althans niet op individueel niveau.

De krant als informatiedrager is traag, log, inflexibel, niet op mij als lezer afgestemd. Eeuwenlang is dat geen ramp geweest, omdat het ons niet opviel. Er waren namelijk geen alternatieven, de krant was het beste dat er was.
De krant als papieren platform voor nieuws, duiding, opinies en vermaak heeft een eeuwenlange traditie. Zo iets poets je niet zomaar weg. Bovendien is de krant al eerder dood verklaard. Bij de opkomst van radio en tv bijvoorbeeld.

Traditionele uitgevers en krantenredacties stellen zichzelf dan ook geregeld de (in hun ogen) retorische vraag waarom het nu dan anders zou gaan. Wie de tv overleeft, zal ook het internet wel overleven, is de stellige overtuiging. Een voor buitenstaanders niet voorstelbare liefde voor hun vak en de producten die daaruit voortkomen, verblindt hun zicht op de werkelijkheid. En geeft redacties de kans om in eigen huis onweersproken te concluderen dat geen enkel ander medium de betrouwbaarheid, geloofwaardigheid en authenticiteit van de krant kan vervangen. En áls dat al het geval zou kunnen zijn, dan hebben we dat vast als eerste in de gaten. Immers, welke andere partij kent ons speelveld nou beter dan wijzelf? Nou dan?

Alles wijst er op dat we op een Gutenberg-achtig kruispunt staan. De scepsis die er in de vijftiende eeuw bestond tegen de “zwarte kunst” van het boekdrukken, is vergelijkbaar met de drempels die krantenliefhebbers momenteel rondom het internet optrekken. Oké, zo’n drukpers mag dan sneller zijn, technisch vernuftiger ook, maar wie zit daar nou helemaal op te wachten? Er is toch niets dat de betrouwbaarheid van een authentiek, handgeschreven boek kan vervangen? Vervang drukpers door internet en handgeschreven boek door krant, en je springt vanzelf van 1455 naar 2010.

De weerstand tegen de drukpers was groot, maar uiteindelijk niet houdbaar. Rond 1470 was het marktaandeel van het gedrukte boek al groter dan dat van het geschreven boek. En na 1500 waren de bordjes echt verhangen: de drukpers had de productie definitief overgenomen en handgeschreven werken werden curiosa.

De meeste voorbeelden van de huidige dode bomenindustrie zijn nog niet in “1470″: hun marktaandeel in print overstijgt nog altijd het bereik online. Maar het publiek beweegt, het omslagpunt is in zicht en er zullen dit keer geen 30 extra jaren nodig zijn voordat het primaat helemaal online ligt.

De les van Gutenberg is vijf eeuwen later vervat in de theorie van de creatieve vernietiging van Joseph Schumpeter. Kort door de bocht: het heeft geen zin oude technieken en bedrijven kunstmatig in leven te houden, want ze worden op natuurlijke wijze vernietigd door voortdurende innovaties.

Er is het afgelopen jaar – en zeker niet alleen in Nederland – volop gespeculeerd over de subsidies die nodig zouden zijn om de oude wereld van de kranten in leven te houden. Een heilloze weg, althans waar die subsidies gericht zijn op het beschermen van structuren die onderdeel zijn van die oude wereld: papierproductie, drukpersen, distributie van pakken kranten. Wie Schumpeter leest, weet dat de innovatieve krachten uiteindelijk toch te sterk zijn voor de oude werkelijkheid. Anders gezegd, overheidssteun verdoezelt misschien wel het probleem, zorgt op zijn best voor enig uitstel van de executie, maar biedt geen oplossing. De kracht van nieuwe technieken is altijd sterker dan die van de oude – hoeveel geld je er ook tegenaan gooit om dat te willen tegenhouden.

Het maatschappelijke belang van een goed functionerend journalistiek proces is groot genoeg om er zorgvuldig mee om te gaan. Als belangrijke dragers van journalistieke informatie (de kranten dus) het steeds moeilijker krijgen, dan is het slim van een maatschappij, en van de politiek die haar vertegenwoordigt, goed naar de gevolgen te kijken. Dat is het afgelopen jaar dan ook volop gebeurd, met een veelheid van oplossingsrichtingen als gevolg. De meest in het oog springende ideeën die in dat verband voorbij zijn gekomen:

• Het in leven houden van kranten via grootschalige overheidssteun
• Het subsidiëren van processen rondom het drukken en verspreiden van dagbladen
• Het subsidiëren van journalisten ten behoeve van de kranten
• Het starten van nieuwe, publiek gefinancierde kranten
• Het opheffen, inkrimpen of van reclame ontdoen van de publieke omroep
• Het belonen van kansrijke nieuwe media-initiatieven met een startsubsidie
• Het vereenvoudigen van wet- en regelgeving (bijvoorbeeld rond overnames)

De eerste vier opties vallen in de categorie “doekjes voor het bloeden”. Ze zouden op korte termijn weliswaar bestaande kranten ogenschijnlijk kunnen helpen, maar zijn op langere termijn funest. Ze verhullen namelijk het probleem en geven diezelfde kranten een excuus om niet te veranderen.

Het inkrimpen van de publieke omroep zou verstandig zijn, maar lost het probleem evenmin op. De laatste twee opties zijn het nuttigst, vooral omdat ze ondernemerschap stimuleren. Maar ook deze maatregelen vormen geen garantie dat een journalistiek platform als een krant betaalbaar, laat staan winstgevend, blijft. Nee, dat zal als altijd voornamelijk aankomen op de inventiviteit en ondernemingszin van de uitbaters zelf. Anders gezegd: als er één partij is die in staat is de krant om zeep te helpen, dan is het de krant zelf wel.

Met steunmaatregelen in welke vorm moet uiterst terughoudend worden omgegaan. Dit om te voorkomen dat inderdaad gebeurt waarvoor Schumpeter waarschuwt: het kunstmatig in leven houden van bedrijven die binnen niet al te lange tijd door de nieuwe ontwikkelingen achterhaald zullen zijn.

Dat alles wil niet nog zeggen dat het oude direct actief om zeep geholpen moet worden. Voor euthanasie op de krant is nog geen reden, het is alleen zo dat we de beademingsapparatuur buiten bereik moeten houden. Zodat het aan de uitgeefconcerns zelf kan worden overgelaten om de keuze te maken: doorgaan op oude voet, plaats maken voor vernieuwing, of een combinatie van beide.

Heel makkelijk is die keuze overigens nog niet. Iedereen weet dat de waarde van de oude activiteiten afneemt, maar ook dat ze nog steeds zo veel geld opleveren dat het ondenkbaar is om er op korte termijn mee te stoppen. Dat laatste is meteen de grootste rem op innovatie, zeker in economisch slechte tijden. Welke raad van bestuur heeft de ruimte (en het lef) om een business met een omzet van honderden miljoenen in te ruilen voor nieuwe modellen waarvan nog niet eens vast staat of er uiteindelijk tonnen mee verdiend gaan worden? Die kwestie is in normale tijden al lastig, maar des te complexer in een situatie waarbij uitgevers zich toch al gedwongen voelen fors in de kosten te snijden om de aandeelhouders rustig te houden. Nóg meer personeel wegsnijden om iets onzekers op te zetten, is dan een hachelijke missie. En dan hebben we het nog niet eens over de interne weerstanden, die zoals we weten extreem goed gedijen in complexe, bureaucratische organisaties.

Het ligt dus voor de hand dat ook in de journalistiek de nieuwkomers voor de innovaties gaan zorgen. Zij hebben namelijk wat voordelen boven de klassieke uitgeversbedrijven. Om er een paar te noemen:

• wie met niets begint, is niet bang voor onzekere winstcijfers,
• nieuwkomers worden überhaupt niet gedreven door geld, maar eerder door een idee,
• ze hebben geen last van in grote concerns verplichte investeringsroutes die nogal eens stranden in bureaucratische eisen en onhaalbare businessmodellen.
• onafhankelijke geesten (vaak jonge mensen) zijn minder beïnvloed door traditie en beter in staat zich nieuwe ontwikkelingen eigen te maken.

Daar staan twee evidente voordelen voor de bestaande ondernemingen tegenover:

• ruimere investeringsbudgetten
• veel bruikbare kennis aanwezig.

Technische innovaties hebben het speelveld overhoop gehaald. En om het nog een beetje ernstiger te maken: niet alleen de techniek zit de kranten dwars. Maatschappelijke ontwikkelingen zijn minstens zo serieus. De individualisering, de mondiger wordende consument, het op drift geraakte electoraat, het veranderende mediagedrag van het jongere deel van het publiek, het zorgt er allemaal voor dat kranten het zicht op hun achterban zijn verloren. De identiteitscrisis die daarvan weer het gevolg was, is onderdeel van het probleem geworden. Geen enkel bedrijf kan focus houden als de aandacht uit wanhoop zowel gericht moet worden op oude als op nieuwe doelgroepen. Logisch ook: in een tijd dat jonge aanwas niet meer automatisch binnenstroomt, moet een krant veranderen om nieuw publiek aan te spreken, maar vooral alles bij het oude houden om de bekende klanten ten dienste te zijn. Dat kan nooit goed aflopen.

De krant is een meneer, klonk het eeuwenlang plechtstatig. Een heer die met ontzag bejegend moest worden en die dat respect ook verdiende. De kranten zelf zijn er door de jaren heen arrogant door geworden, in dat gevoel extra gevoed door de enorme bedrijfsmatige successen die werden geboekt. Wie elk jaar meer lezers en adverteerders krijgt, voelt zich vanzelf onkwetsbaar. Nu is de meneer aan het einde van zijn Latijn: zijn gezag is hij kwijt, zijn inkomsten denderen achteruit en inhoudelijk wordt hij aan alle kanten ingehaald door nieuwelingen die in veel gevallen ook nog eens bewust genoegen nemen met een geringere kwaliteit. En hij snapt er helemaal niks van.

Zijn de traditionele uitgevers nog in staat zijn om de slag naar de nieuwe tijden te maken, of zal dat vooral de taak worden van de nieuwe spelers? Voor die mediaconcerns is dat natuurlijk een kwestie van leven of dood. Maar voor de maatschappij is het antwoord eerlijk gezegd niet zo interessant. Op de schaal van de informatievoorziening voor het grote publiek is er namelijk geen reden tot grote zorg. Integendeel.

Dat optimisme wordt geïllustreerd in het bordje dat op de internetredactie van de Washington Post schijnt te hangen. ‘Not Wrong For Long’, staat er op. De makers willen ermee aangeven dat áls er een fout in de berichtgeving staat, deze heel snel te herstellen is. Het grote voordeel van online journalistiek: wie accepteert dat verhalen nooit af zijn, maar altijd verbeterd kunnen worden dankzij de kennis van het druk meedenkende publiek, bereikt meer dan ooit voor mogelijk werd gehouden.

De hele twintigste eeuw – de periode van de massacommunicatie – kenden we een simpele tweedeling. Aan de ene kant de professional in zijn burcht die van alle markten thuis moest zijn en één keer per 24 uur het bewijs leverde van zijn oneindige wijsheid; aan de andere kant de consument die dit alles zo’n zes keer per week in grote dankbaarheid mocht ervaren.

Nu is er geen reden meer voor zo’n opsplitsing. Dankzij technologische en maatschappelijke ontwikkelingen is letterlijk iedereen uitgever geworden en kan er dus een vruchtbare symbiose ontstaan tussen de werelden die voorheen zo gescheiden waren. Als de vaardigheden van de journalist gecombineerd worden met de kennis van het (voormalige) publiek leidt dat onherroepelijk tot een betere informatievoorziening.

Dankzij het internet kan kennis beter gedeeld worden en als journalisten begrijpen dat hun rol daarbij verschuift van die van zender naar die van organisator, kunnen we nog veel moois verwachten. Misschien zelfs wel gedeeltelijk op het zo vertrouwde papier, zij het dat dat dan afkomstig is van een handige thuisprinter of een minidrukkerijtje in de buurt.

Maar wie de kansen niet ziet, blijft hangen in een wereld die gedoemd is verder af te brokkelen. Om vervolgens samen met het vergrijzende lezerspubliek een langzame dood te sterven.

The printing press democratised knowledge, and with democracy came spite, libel, destruction and violence. But it also brought a new beauty into the world, and every book that has ever been published, every sheet of a newspaper blown along the street, is part of that beauty.

En:

The internet may be taking over from the printing press, just as Dürer’s timeless engraving Melencolia I spelled the end for medieval scriptoria, but let us remember that print is beautiful.

Albrecht Dürer's Melencolia I (1514). Foto: Staatliche Graphische Sammlung, München

Aanleiding voor Jones’ lofzang is een expositie in de Courtauld Gallery in Londen, waar onder meer een gravure van Albrecht Dürer te bezichtigen is (zie illustratie). Inderdaad, print kan beautiful zijn. Maar gelukkig komt Jones ook snel weer met beide benen op de grond. Want net zoals printliefhebbers momenteel al hun gal over de wereld van de bloggers spuwen, zo waren rond 1500 de aanhangers van handgeschreven en geschilderde woorden furieus op de nieuwlichters met hun boekdrukkunst.

Some might say the advent of the printed book brought a devastating loss of beauty in the culture of the word. (…) Critics of today’s new communications see the aggression of bloggers as a vice of the digital age, but what about the aggression unleashed by the printing press?

Inderdaad, Gutenberg en Tim Berners-Lee hebben een hoop haat gemeen.

Het Nederlandse krantenlandschap is vol afwisseling en kwaliteit. Betaald en gratis, links en rechts, gespecialiseerd en algemeen, scherp of genuanceerd. Er is keuze te over en de dagelijkse journalistieke hoogstandjes mogen er zijn.

Natuurlijk, soms gaat er wel eens wat fout en een enkele keer sneuvelt zelfs een editie of een titel. Maar dat is van alle tijden, net als de liefde en haat van de achterban, de abonnees. Tegen die achtergrond is de vraag of de papieren krant nog toekomst heeft, een vreemde. Maar schijn bedriegt. Een combinatie van technische innovaties (waar vooral de nieuwkomers van profiteerden), zwalkende concerns, veranderende voorkeuren van een jonge generatie en een zware economische crisis hebben ervoor gezorgd dat achter de prachtige façade het krantenhuis op instorten staat.

Sterker nog. Het is dat de krant, zeker voor een oudere generatie, zo diep in het leefpatroon zit ingebakken, want anders was het al lang voorbij geweest. Noch voor het laatste nieuws, noch voor de duiding ervan, noch voor de bredere geestelijke verrijking, noch voor de sociale binding is een dure krant nog echt nodig.

Sinds Schumpeter weten we dat creatieve vernietiging onderdeel is van een technologisch en economisch proces. De krantensector zit er middenin. Het heeft dan ook geen zin oude technieken (drukken op papier, verspreiden met vrachtwagens) met structurele subsidies kunstmatig in leven te houden, want ze worden uiteindelijk toch vernietigd door voortdurende innovaties.

Wel is het slim om vernieuwing een steuntje in de rug te geven. En dus zouden de 60 Plasterkjournalisten niet naar printmedia moeten gaan maar vooral naar kansrijke nieuwe online initiatieven. Juist dáár is immers nog een wereld te winnen op journalistiek terrein – en juist daar moeten we het in de toekomst van hebben.

Het zijn heftige tijden. Klassieke journalistieke bolwerken van de krantenuitgevers zien zichzelf in de knel tussen een krimpende (maar nog lucratieve) oude markt en de groeiende (maar qua omzet veel onzekerdere) nieuwe ontwikkelingen. Je kunt het ze bijna niet kwalijk nemen, maar in zo’n omgeving lijkt innovatie haast onmogelijk. En dus zal die vooral van nieuwe partijen, merken, activiteiten gaan komen.

Het goede nieuws is dat de journalistiek van deze “Schumpeteriaanse” omslag niet slechter hoeft te worden. Er komen open netwerken waar journalistieke informatie door eenlingen en organisaties wordt gedeeld en verrijkt. Via blogs, open docs, microblogs, wiki’s, noem maar op. Wat nu nog als overdrijving geldt (”als het belangrijk genoeg is, komt het nieuws wel naar mij toe”) is straks de regel: voor ieder die dat wil is op elk moment precies die informatie beschikbaar die bij hem past.

De tijd dat elke krant een totaalpakket leverde is binnenkort voorbij. Ontbundeling en gedeeltelijke herbundeling komen eraan. Thematisch, geografisch, of qua vorm, op alle mogelijke manieren ontstaan brokstukken die nooit “af” zijn zoals ze dat vroeger waren, altijd in ontwikkeling en daarmee hyperactueel. De journalistieke arbeid die eraan ten grondslag ligt is gebaseerd op de transparante kennis en vaardigheden van velen; consumenten en producenten zijn in elkaar verenigd en controleren elkaar tot op het bot.

Ja, het zal een chaos zijn, zeker voor de generatie die gewend was aan de orde van haar vertrouwde dagblad. Maar we gaan er onze weg weer in vinden. Dankzij een Google-achtige applicaties en dankzij sterke journalistieke ankers, de professionals die erin slagen uit hun journalistieke ivoren toren te stappen en samen met de “amateurs” aan de slag te gaan in het gedemocratiseerde speelveld.

Klassieke nieuwsorganisaties die inzien dat hun toegevoegde waarde is afgenomen, zullen zich in eerste instantie misschien slachtoffers voelen van de internettijd. Maar vervolgens ontstaat het inzicht dat er nieuwe waarde gecreëerd moet worden om bestaansrecht te houden. De hoogte van die waarde ligt in de mate waarin journalisten erin slagen de nieuwe sociale patronen van hun publiek in lijn te brengen met de communicatiebehoeften van partijen die daarop willen meeliften. Dat betekent dat een goede journalist zich nog steeds kan onderscheiden (en daarmee zijn individuele waarde kan bepalen) door het creëren van unieke en relevante brokken informatie, alleen zal hij zich veel meer rekenschap moet geven van de plek die hij daarbij wil innemen in de hele keten die het sociale speelveld bepaalt.

De krant als dagelijks eindproduct heeft zijn langste tijd gehad; de conversatie – waarbij de journalist een slimme positie tussen ontelbare zenders en ontvangers heeft ingenomen – is de kern van het nieuwe businessmodel.

Door Frank Volmer

Minister Plasterk suggereert dat hij de pers tegemoet komt maar draait vervolgens vakkundig commerciële media de nek om met vertraging en slecht beleid. Het beleid van de minister loopt structureel 20 jaar achter. De Minister blijft denken in kranten, radio, tv, internet en mobiel en laat niet merken iets te begrijpen van de samenhang en de wijze waarop de mediaconsumptie van het publiek zich ontwikkelt.

De problematiek gaat niet over kranten of de pers. Het gaat om journalistiek en de behoefte van mensen aan informatie, nieuws, opinie, duiding en achtergronden. En die behoefte zal ook in de toekomst op verschillende manieren worden bevredigd. De bedrijven die dat nu doen met verschillende merken zullen met het gedrag van het publiek moeten meebewegen.

Er komt ooit een tijd dat kranten zoals we ze nu kennen niet meer bestaan. Er zijn al regionale kranten verdwenen. En dat is in beginsel niet erg. Als uitgevers de behoefte bij het publiek aan wat ze werkelijk doen, maar kunnen blijven invullen. Dat zal niet lukken als de Publieke Omroep, gefinancierd vanuit belastinggeld, met een alsmaar groeiend aanbod van websites, digitale themakanalen en mobiele applicaties, waarop door de Ster ook nog overal advertenties worden verkocht, ongebreideld blijft concurreren. Mensen kunnen een minuut tijd immers maar één keer besteden, net als adverteerders hun euro’s.

Verdienmodellen voor internetsites, iPhone-applicaties en themakanalen zijn allen fragiel. Ondertussen lanceren de omroepen de ene website na de ander. Joop.nl moet gaan concurreren met bestaande of geplande progressieve weblogs, met onjo.nl heeft de publieke omroep een platform voor onderzoeksjournalistiek. Het zijn maar twee voorbeelden van het groeiend aantal initiatieven die worden gefinancierd uit het miljard dat Plasterk er voor uittrekt. En hij weigert vooraf een impactanalyse te laten doen naar het effect van al deze initiatieven.

NPO-directeur Hagoort wil “de noodlijdende kranten graag tegemoet komen”. Mooi. We willen graag de technologie en het materiaal van de NPO gebruiken op onze sites. Dat is per slot van rekening al betaald uit belastingen. Het antwoord van Hagoort is dat we het materiaal onversneden mogen gebruiken mits er sterreclame omheen verkocht mag worden. Maar hoe had hij dan gedacht dat wij daar aan kunnen verdienen?

De publieke omroep zegt nu eindelijk de programmagegevens per week te willen leveren tegen redelijke voorwaarden. Nu betalen de kranten samen al circa 250.000 euro per jaar voor de gegevens op 24-uurs basis. Eenmaal per week leveren moet voordeliger zijn dan dagelijks, dus onder dat bedrag zullen we moeten uitkomen. Of zou de prijs moeten samenhangen met een geprognosticeerd verlies op inkomsten bij de bestaande programmabladen? Als dat laatste het geval is dan zouden uitgevers moeten betalen voor het jarenlang voortduren van een misstand.

Waarom gaat hij niet terug naar de basis? Waarom wordt niet eerst de vraag gesteld wat precies de functies zijn van een publieke omroep? Ooit is zij ontstaan om de schaarste in de ether te regulieren. Van die schaarste is steeds minder sprake. Daar hoort een overheid op te anticiperen door vooraf vast te stellen of belang van een initiatief van de PO opweegt tegen de schade die in de private markt ontstaat. In vrijwel alle andere sectoren zien we een overheid die een stapje terug doet maar als het gaat om de media zien we dat de overheid steeds minder ruimte laat voor commercieel initiatief. Uiteindelijk leidt dat tot een vermindering van privaat gefinancierde journalistiek en daarmee tot minder controle op de publieke en private macht. En het klinkt zwaar, maar dat ondergraaft uiteindelijk het functioneren van een gezonde samenleving.

Ja, een zak geld kan helpen om extra redacteuren in de regio aan te stellen (optie Pijnappels), of om onderzoeksjournalistiek te verstevigen (optie Blanken), maar de vraag is of dat hun positie wezenlijk verandert én of die kranten dat niet nu ook al kunnen. Bijvoorbeeld door andere zaken te laten vervallen. Of door niet meer per se 5 regiopagina’s per dag te vullen met eigen werk, maar daarvoor ook het aanbod van lokale bloggers en twitteraars te gebruiken. (citaat Dodebomen 22 september 2009)

Het leek me zo’n aardig, maar ook voor de hand liggend idee voor redacties van regionale kranten: zoek contact met lokale bloggers en nieuwssites om jezelf nog sterker te maken. Zeker in tijden van krimpende eigen redacties hoef je geen rocket scientist te zijn om daar brood in te zien. Bovendien kan een beetje goed contact ook nog eens extra lokale pr-waarde opleveren. Bijvoorbeeld door de laatste nieuwsberichten op dat lokale weblog te plaatsen, zoals Alexander Pleijter vandaag ook al suggereerde.

Maar nee, de praktijk is toch weerbarstiger. Althans bij de Stentor, editie Epe-Vaassen. Regiochef Marco Gruben heeft in een brief aan freelance medewerkster Anita van den Berg duidelijk gemaakt dat zijn krant en het lokale weblog Epenaren.nl niet alleen twee onverenigbare werelden vormen, maar ook nog eens stevige concurrenten van elkaar zijn. En dat Van den Berg om die reden niet meer voor de Stentor mag werken. Dat blijkt in elk geval uit passages van Grubens mail die Epenaren-oprichter Harold Makaske op het eigen weblog publiceerde:

“Ik stel voor dat de wegen van de Stentor en die van jou als freelance medewerkster scheiden. Ik heb begrepen dat jij een vaste medewerkster bent geworden van de website www.epenaren.nl. In mijn optiek zijn die twee petten (het objectieve dagblad de Stentor versus het subjectieve www.epenaren.nl), niet te combineren.” (Epenaren.nl, 2 oktober 2009)

Het weblog doet er vervolgens een paar stevige scheppen bovenop door deze brief als het bewijs te zien voor het failliet van de krant in het algemeen en de Stentor in het bijzonder. Makaske:

“Terwijl de producenten van inpakpapier voor vis hun hand ophouden bij minister Plasterk om geld te krijgen voor internetinitiatieven om zogenaamd banen te redden, gaan wij met passie en zonder subsidies een écht interessante site maken. Wij weten zeker dat de editie Epe-Vaassen van De Stentor op zijn laatste benen loopt. Binnenkort wordt de Noord-Veluwse editie (Heerde-Hattem) al opgeheven. Epe-Vaassen volgt zonder twijfel niet veel later. Wij zullen er hier voor zorgen dat er geen nieuwsvacuüm gaat ontstaan!”

Grubens besluit om Van den Berg op deze manier de deur te wijzen is op zijn zachtst gezegd onhandig. Maar Makaskes reactie getuigt ook niet echt van de bereidheid nader tot elkaar te komen. Er is in het verleden rond Epe waarschijnlijk meer gebeurd dan dit ene incident. Hoe dan ook, hier staan twee partijen die we voorlopig niet meer samen aan het bier zullen zien. Laat staan dat ze elkaar gaan helpen sterker te worden. Dood zonde. Misplaatste trots, onderschatting van de kansen, overschatting van de eigen positie: het zijn typische reflexen tussen professionals en amateurs en vooral “vaardigheden” uit een oude wereld. Wie verder wil, zal ze kwijt moeten raken. Zo snel mogelijk.

UPDATE: Harold Makaske laat weten dat de actie van Gruben hem volledig in het verkeerde keelgat was geschoten en dat hij daarom zo fel reageerde. Hij zegt open te staan voor samenwerkingsvormen met andere media. “Wij werken heel goed samen met de redactie van huis-aan-huis blad Het Veluws Nieuws en hebben ook uitstekende contacten met de andere media hier in de omgeving. (…) De redactie [van de lokale radio] is overigens officieel deelnemer aan onze site.”

Ik vermoed dat het laatste het geval is. Plasterk schrijft dat hij veel van de adviezen van Brinkman heeft overgenomen en dat is ook zo. Maar tegelijkertijd heeft hij er ook enkele duidelijk terzijde geschoven en van de rest heeft hij de scherpe kantjes afgehaald. Geen toeval natuurlijk, want onze mediaminister wil ze de komende maanden zo ongeschonden mogelijk door een politiek proces loodsen. De realist in mij zegt dat dat verstandig is. Om in elk geval nog íets gedaan te krijgen ter versterking van de journalistiek in Nederland. Maar diezelfde realist weet ook dat het bij lange na niet voldoende zal zijn.

Let wel, Plasterk trekt een groot aantal zinnige conclusies en doet enkele aanbevelingen waar weinig tegen in te brengen valt. Zo stelt hij vast dat de overheid weliswaar op afstand moet blijven, maar kan helpen via wet- en regelgeving die ondernemerschap bevordert, door het stimuleren van zelfregulering en met tijdelijke financiële steun. Ook bevestigt hij het belang van samenwerking, bijvoorbeeld tussen omroep en pers. Helaas staan daar staan ook een paar minder verstandige aanbevelingen tegenover. Het voornemen om de tijdelijke wet mediaconcentraties toch te verlengen is er daar eentje van. De wet is van een andere tijd, houdt geen rekening met het digitale speelveld en is daarom een onding geworden.

Bovendien laat Plasterk hier en daar het mes echt in het varken steken, door helemaal geen besluit te nemen of een besluit zo in te kleden dat het nauwelijks uit te voeren is. Denk daarbij vooral aan het zogenaamd vrijgeven van de omroepgegevens “tegen een redelijke vergoeding”. Daar schiet je dus geen meter mee op. Of aan het dossier van de gezamenlijke distributie van kranten. Geen enkele druk op de uitgevers om daar nu eindelijk eens uit te komen.

Ook staan er een paar inconsequenties in de nota van Plasterk. Zo schrijft hij dat het eventueel omvallen van ANP en GPD “diepe gaten in de journalistieke infrastructuur” zou slaan, maar honoreert tegelijkertijd een nieuw cultureel persbureau met een startsubsidie, omdat het dagbladen in staat stelt op maat in te kopen “in plaats van veel te betalen voor een breed pakket aan diensten waarvan de helft misschien overbodig is.” Dat is zuigen en blazen tegelijk; het lijkt me echt een misser.

In dezelfde categorie, maar tegelijk ronduit hilarisch en verder zonder al te veel consequenties, is de opmerking die een in omzet relatief kleine Nederlandse nieuwssite gelijk stelt aan het allergrootste mediabedrijf ter wereld. “Op internet zijn er grootverdieners als nu.nl en Google”, lezen we. Tsja, je zou bijna gaan denken dat het ministerie onvoldoende zicht heeft op wat zich momenteel in de wereld van de digitale media afspeelt.

En met die constatering kom ik vanzelf op de wat mij betreft ernstigste omissie in Plasterks verhaal: de grove onderschatting van de krachten die nu buiten de gevestigde, op dagbladen georiënteerde mediaconcerns ontstaan. En daarmee van de mate waarin digitale zolderkamer-initiatieven de journalistiek zelf op een hoger plan kunnen tillen. Letterlijk zegt Plasterk dat hij met zijn beleidsreactie “de printmedia wil helpen orde op zaken te stellen.” Dat is, zelfs als je vaststelt hoe belangrijk de dagbladen de afgelopen decennia waren én beseft dat ze nu echt een probleem hebben waar de maatschappij last van heeft, een onverstandige inperking van het speelveld. Sterker nog, hiermee zou hij uiteindelijk de journalistiek – waar het toch allemaal om begonnen was – ongewild extra schade kunnen berokkenen. Als de journalistiek immers érgens behoefte aan heeft, is het een koppeling van oude kwaliteiten aan nieuwe mogelijkheden. Hoe sterker de online journalistiek wordt, des te kansrijker dat traject. Het had de minister gesierd als hij wat meer aandacht had gegeven aan wat zich de afgelopen tien jaar in de wereld van de digitale journalistiek heeft afgespeeld en voor de kansen die daar nog liggen.

Zo is het is doodzonde dat hij de regeling voor jonge journalisten tegen het advies van de commissie Brinkman in nadrukkelijk beperkt tot de kranten en opiniebladen. Hier lag een kans voor open doel om verandering aan te brengen in Plasterks eigen constatering dat internetmedia nog wel wat extra journalistieke kracht kunnen gebruiken. Hij laat hem onbenut en dat is moeilijk te begrijpen.

Tot slot de innovaties. Ja, er is 8 miljoen beschikbaar en ja, daar gaan vast een paar heel mooie vernieuwingen uit voortkomen. Dat is goed voor de bedenkers ervan en uitstekend voor de nieuwssector. Maar het is minder dan een druppel op een gloeiende plaat. Onder aan de streep blijft het dan ook vooral aankomen op gezond ondernemerschap uit de sector zelf. Wie vooruit wil, wie brood blijft zien in een onafhankelijke journalistieke informatievoorziening, is vooral op zichzelf aangewezen om daar een verdienmodel aan te hangen. Wat dat betreft is enige nuchterheid op zijn plaats. De oude en de nieuwe wereld staan, ondanks de inspanningen van de commissie Brinkman en Plasterks getoonde voorkeuren, nog steeds op exact dezelfde positie: klaar voor de start.

(deze blogpost is ook verschenen op Villamedia)

Dat nog niet hoeft te betekenen dat binnenkort voor álles betaald zal moeten worden – zo onnadenkend zouden die uitgevers toch ook niet zijn? – maar wel dat er serieus wordt gekeken naar systemen om online geld te vragen voor vormen van informatie.  Niet omdat ik toevallig werk voor een titel die zelfs in gedrukte vorm gratis is (en dus zeker ook online), maar wel omdat ik denk een klein beetje het gedrag van internetconsumenten te kunnen inschatten: ik geloof niet dat het gaat werken. (en dat is inderdaad niet de eerste keer dat ik dat op deze plek verkondig, dus sorry aan degenen die hier een tik in de langspeelplaat vermoeden)

Nee, het achter een betalingsmuur plaatsen van nieuws gaat de uitgevers niet helpen. Althans: ik denk dat er slechts voor heel specifieke informatie, of voor een unieke – grote meerwaarde biedende – combinatie van informatie substantieel en succesvol geld gevraagd kan worden. Daar komt nog eens bij dat de betaler “iets” moet hebben met het merk dat hem de rekening stuurt én dat dit alles hem een herkenbaar gemak moet opleveren. En, om het beoogde publiek nóg wat kleiner te maken, dat zal slechts gaan lukken bij mensen die ook vanuit een grijs verleden gewend waren te betalen voor een krant.

Dat zijn nogal wat beperkende factoren. Voeg daaraan toe dat er altijd wel één of twee gratis nieuwsplekken zullen blijven (sterker nog, er zullen er voor elke soort nieuwsconsument wel een paar blijven) én het besef dat de consument makkelijker dan menigeen zou willen genoegen neemt met een iets mindere kwaliteit (hoe je die ook wilt omschrijven) en je weet dat alles waarvoor betaald moet worden, per definitie op grote achterstand aan de concurrentiewedstrijd begint.

Kort door de bocht: de nieuwsconsument van vandaag gaat ook morgen niet voor zijn online nieuws betalen. En trouwens, heel eerlijk, die consument heeft natuurlijk toch al nooit voor zijn nieuws betaald. Oók niet als dat nieuws afkomstig was van titels die nu nog in veel gezinnen dagelijks op de mat vallen. Huh? Ze betalen toch voor hun abonnement? Ja, dat klopt. Maar met de opbrengst daarvan kan de uitgever maar net zorgen dat die krant gedrukt wordt en voor 7 uur ’s morgens bij een gemiddelde abonnee in de bus valt. Die klant betaalt dus grosso modo voor de service van het verpakken en thuis brengen en niet voor al het moois dat die redactie in elkaar heeft weten te timmeren. Daar draaien de adverteerders namelijk voor op. (je zou het natuurlijk ook kunnen omdraaien en zeggen dat de adverteerders het drukken en de bezorging voor hun rekening nemen, maar dat is onder aan de streep lood om oud ijzer). (*)

Anders gezegd: vanuit het perspectief van de nieuwsconsument is het heel logisch dat kwalitatieve informatie rondom actuele thema’s (we noemen het meestal nieuws, maar het gaat natuurlijk ook om de duiding ervan, de opinies erover en alles wat daar verder bij hoort) gratis wordt aangeboden. En al zeker omdat hij voor zijn internetaansluiting (de moderne druk- en bezorgservice) toch al betaalt. Dat de uitgevers daar geen snars wijzer van worden, zal die consument verder een zorg zijn.

(*) Meer details over de toewijzing van kostenposten in een gemiddeld krantenbedrijf in de bijlage van het adviesrapport van de Commissie Brinkman.

Geboren na 1980? Dan is de kans groot dat je een actief lid bent van de Generatie Gratis. Chris Anderson is ervan overtuigd dat dit geen generatie is die alle gevoel voor waarde heeft verloren, maar in tegenstelling tot de generatie voor hen heeft ze wel de digitale economie in de genen zitten. Hetgeen betekent dat ze – net als hun ouders – het pikken van een appel uit een groentenwinkel als een diefstal beschouwen, maar – in tegenstelling tot hen – geen enkel moreel bezwaar hebben tegen het downloaden van allerlei digitaal materiaal waar ze niet voor wensen te betalen.

Ze vragen zich zelfs niet af of dit gedrag legaal is of niet. Generatie Gratis heeft een broertje dood aan registratiebarrières, auteursrechtbeperkingen en inhoud waar niks mee gedaan kan worden, zegt Anderson. En ze zullen zeker niet gaan betalen voor iets dat zonder kosten – zij het voor zichzelf, zij het voor de aanbieder – gekopieerd kan worden.

Als dit waar is (en als ik naar mijn zoon van 20 kijk, lijkt het daar wel op), dan staat Rupert Murdoch op het punt om de problemen die hij in print heeft rechtsreeks naar zijn online platforms te kopiëren. Zijn recente besluit om geld te gaan vragen voor het merendeel van zijn nieuwswebsites zal hem vrijwel zeker beroven van het jongere deel van zijn publiek – precies dat deel dus dat hij bij zijn kranten al verloren heeft. Dat hij daarbij in goed gezelschap is, omdat de meeste uitgevers op dit moment stappen in dezelfde richting overwegen, mag niet meer dan een schrale troost zijn. Het zal onder aan de streep niets veranderen: de regels en gebruiken van de oude wereld kunnen niet ongestraft richting nieuwe platforms verplaatst worden.

De afgelopen dagen hebben we op dodebomen.nl gekeken naar zeven specifieke thema’s rond het Gratis bedrijfsmodel en deze gerelateerd aan de nieuwsindustrie. Die exercitie heeft duidelijk gemaakt dat volgens Andersons wetten de situatie voor de krantenuitgevers niet erg rooskleurig is.

Maar ja, Anderson kan er natuurlijk volledig naast zitten, zoals sommige recensenten al hebben aangegeven. En inderdaad, Generatie Gratis kan een idée fixe zijn van hem; misschien zijn jongeren – al dan niet gedwongen door strengere wetgeving – uiteindelijk zeer bereid te betalen voor hun gekopieerde films, muziek en nieuwsitems. Professionele journalisten en uitgevers die al decennia lang in de krantenbusiness zitten, kunnen in theorie hun oude gezag en status gewoon terugveroveren. Google en consorten zouden zich vrijwillig kunnen terugtrekken en auteursrechtpiraten zouden allemaal in de cel kunnen belanden.

Maar ik verwacht dat dat allemaal niet gaat gebeuren. Daarvoor staan er te veel seinen op rood voor de vertegenwoordigers van de oude nieuwssector. En om heel eerlijk te zijn hadden we voor die conclusie ook geen Chris Anderson nodig.

Een ervaren uitgever zegt mij telkens als ik hem spreek dat mensen best bereid zijn te betalen voor nieuws. Tenminste, als dat maar snel en makkelijk kan gebeuren. Als ze hun dagelijks krantje aangereikt krijgen zonder dat ze eerst naar geld of een betaalpasje hoeven te zoeken, zouden de meesten er zeker voor willen betalen. Chris Anderson denkt daar duidelijk anders over. In “Free” benadrukt hij dat ook kleine en makkelijke betalingen een psychologische barrière opwerpen. Alsof er een vlaggetje in je hoofd gaat wapperen met de tekst “hé, is dit echt wel mijn twee centen waard?” En zelfs als het rationele antwoord op die vraag ja zou zijn, zou dat negatieve gevolgen hebben voor je koopgedrag.

Gratis-guru Chris Anderson gaat zelfs zo ver dat hij zegt dat áls je dan toch geld zou willen vragen, dat dan maar beter een bedrag kan zijn dat een echte waarde vertegenwoordigt. Geen 2 cent dus, maar – zoals het geval is bij een doorsnee tijdschriftabonnement in de VS – 10 dollar. Een bedrag dat nog steeds veel lager is dan de kosten die voor een uitgever gemoeid zijn met het maken, drukken en bezorgen van dat blad, maar net genoeg voor een abonnee om zich te realiseren dat hij iets waardevols heeft aangeschaft. En bovendien goed voor de adverteerders die nu een publiek hebben dat het blad zeker niet meteen zal weggooien. Diezelfde adverteerders trouwens die ervoor zorgen dat het abonnementsgeld inderdaad zo laag kan zijn.

Volgens Anderson ligt dat totaal anders bij micropayments. Als er een betaalde wereld is en een gratis wereld, dan is dit “the worst of both worlds“. Immers, de aanbieder verdient er nauwelijks aan en de klant heeft nog steeds last van die mentale barrière.

Ik weet niet of dat ook zo geldt voor de nieuwsindustrie. Sommige content zal – mits de prijs laag is en de betalingswijze super eenvoudig – vast via micropayments aan de man gebracht kunnen worden. In het voorbijgaan je krantje (op papier of gedownload op bijvoorbeeld een e-reader) meenemen en automatisch een kwartje of zo kwijt zijn, dat zou in specifieke gevallen moeten kunnen. Maar dan moet die krant je wel een goed gevoel geven, op welke manier dan ook. De inhoud moet aansluiten bij jouw specifieke wensen, zowel qua onderwerpkeuze als qua toon. En de samenstelling van het geheel (de samenhang in de selectie dus) moet een meerwaarde bieden die ver uitstijgt boven het totaal van de individuele artikelen. Dat geldt dus per definitie niet voor het individuele, snelle, korte, overal doorgekopieerde nieuwsitem. Dat is echt een no-go-area voor micropayments.

Op een enkele uitzondering na zal voor dat deel van het speelveld zelfs een belangrijk merk geen potten meer kunnen breken, alle goede pogingen van grote mediamannen als Rupert Murdoch ten spijt. Nee, micropayments hebben slechts een kans op succes als ofwel de informatie wordt aangeboden in een lastig te kopiëren samenhang (de klassieke krant) of zo specifiek is (slechts interessant voor een heel kleine doelgroep) dat de binding tussen aanbieder en koper wel heel intens is.

Hoe dan ook is het verstandig om een abonnementachtige structuur ervoor te bedenken – zelfs als dat dan een efgeleide oplevert van de oorspronkelijke micropayment-gedachten. Een krantenartikel is immers onvergelijkbaar met een muziekstuk, waarvoor Apple met iTunes een redelijk werkend micropaymentsysteem heeft bedacht. Een artikel lees je zelden meer dan een keer, muziek wordt bijna per definitie aantrekkelijker naarmate je er vaker naar kunt luisteren.

Een paar eeuwen geleden begon het nieuws zijn waarde zo’n beetje te verliezen na 24 dagen, in de vorige eeuw schoof dat op naar 24 uur, maar nu lijkt dat al na 24 minuten het geval te zijn. Dat is op zich al bijna onvoldoende om een stuk twee maal te lezen, laat staan om je het gevoel te geven dat je ervoor zou willen betalen.

Dat maakt een structuur van micropayments niet meteen onmogelijk in de nieuwsindustrie, maar wel gebonden aan zeer specifieke voorwaarden.

Morgen bekijken we Andersons visie op de zorgen die Google heeft.

Deze serie verscheen eerder op True/Slant.